Eydiz / AIDS

Eydiz kisili toghursida qisqiche chüshenche

Memet Emin

Kirish Söz

Eydiz késili (艾滋病) (AIDS)  80 - yillarning béshida amérikida tunji qétim bayqalghan yuqumluq késellik bolup, asasliqi jinsiy munasiwet, bala tughush, bala imitish, bulghanghan qan we bulghanghan okul arqiliq insanlar arisida özara yuqidu. Bu késelning "qorqunchluq alwasti", "derijidin tashqiri qatil" dégen namliri bar bolup, hazir gerche dawalash jehette köp ilgirleshler bolghan bolsimu, biraq yenila üzül kisil dawalap saqaytish qiyin bolghan yuqumluq kiselliklerning biri.

Dunya sehiye teshkilati insanlarning eydiz kisilige bolghan tonushini yuquri kötürüp, bu kiselning keng tarqilishining aldini ilish üchün, her yili 12 - ayning 1 - künini "dunya eydiz küni" dep biketken we bu jehette keng kölemlik teshwiqatlarni ilip barghan, netijide pütün dunya miqyasida eydiz kisilining köpiyish tizligi közge körünerlik derijide astilighan, biraq xewerlerge asalanghanda eydiz kisilining uyghurlar arisidiki tarqilish ewali yenila ighir ken. Shu munasiwet bilen, men eydiz kisili toghursidiki bu sawatni yizip herqaysinglarning diqitige sundum.

Xelqimizning saghlamliqi üchün, barliq dostlarning bu sawatni keng kölemde tarqitip, teshwiq qilip qoyishini ümüt qilimen.

    

Eydiz kisili digen qanda kisel?

Eydiz kisili (AIDS) diginimiz eydiz kisili wirusi (HIV)  bilen yuqumlinishi sewebidin bedenning kisellikke qarshi turidighan iminut küchi ighir derijide zexmige uchurap peyda bolghan her xil kisellikler toplimidur.  

Adem eydiz késili wirusi bilen yuqumlanghandin kéyin texminen 1 yildin 12 yilghiche bolghan mezgilni bashtin kechürgendin kéyin, andin eydiz késilige tereqqiy qilidu, bu mezgil eydiz késilining yoshurun mezgili dep atilidu. Eydiz késili wirusi bilen yuqumlinip, téxi eydiz késilige tereqqiy qilmighan u kishiler eydiz wirusini élip yürgüchiler  (艾滋病病毒携带者) yaki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilar  (艾滋病病毒感染者) dep atilidu. Adette eydiz wirusini élip yürgüchiler yaki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarda alahide késel alamiti bolmaydu, biraq bashqilargha yuqturushning éhtimalliqi nahayiti yuquri bolidu. 

Adem bedini eydiz wirusi bilen yuqumlanghandin kiyin, iger waxtida ünümlük dawalsh ilip barmisa, bedenee kirgen wirus bir tereptin köpiyip, yene bir tereptin bedenning kisellikke qarshi turush imiyunut küchini wayran qiliwitidu. Netijide adem her xil kisellikerge asan giriptar bolidu, we munasiwetlik kisellik alametliri körülüshke bashlaydu. Bu eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchining resmi eydiz kisili bashquchigha kirgenlikini bildüridu.

Adem eydiz késilige giriptar bolghandin kéyin ünümlük dawalash ilip barmisa eng köp bolghanda 2 yildin 5 yilghiche ömür köreleydu. Bir qisim kishiler bolsa téximu qisqa waqit ichide ölüp kétishi mumkin.  Eydiz kisilige giriptar bolghanlarda köp körülidighan kiselliklerning köpünchisi gerche adette köp uchiradighan kisellikler bolsimu, biraq shu xildiki kiselliklerni dawalash usuli bilen konturl qilghili bolmaydu.

AIDS bilen HIV ning menisi néme? Ularning néme munasiwiti we perqi bar? 

AIDS dégen söz ingilizchidiki

 "Acquired Immune Deficiency Syndrome"

 (获得性免疫功能丧失综合症)  dégen sözning birinji herpliridin tüzülgen söz bolup, "adem bedinining immonitét küchi zexminilish sewebidin kélip chiqqan késellikler toplimi" dégen menani bildüridu. Eydiz kisili bolsa öpke yallughi, jiger raki digenge oxshash konkirit bir kisel bolmastin, u adem bedinining kiselge qarshi imiyunut küchi ajizlap ketkenlik sebidin kilip chiqqan her xil kisellikler toplimi. 

HIV dégen söz bolsa ingilizchidiki 

"Human Immunodeficiency Virus"

 (人体免疫缺损病毒) dégen sözning birinji herpliridin tüzülgen söz bolup, "adem bedinining immonitét küchini zexmilendurguch  wirusi" dégen menani bildüridu. 

HIV wirusi afriqining ottura qismidiki döletlerde yashaydighan bir xil ademsiman maymunning bedinide normal yashawatqanliqigha birnechche ming yil bolghan bolishi mümkin bolup, bu xil haywan bedinide késel peyda qilmaydu. 

Adem bedini HIV bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni bashtin kechürgendin kéyin eydiz késili (AIDS) ge tereqqiy qilidu. Yeni HIV bolsa eydiz késili (AIDS) ni keltürüp chiqiridighan bir xil wirus, yeni eydiz kisili wirusi.

Eydiz kisili wirusi asasliqi qandaq yollar arqiliq kishiler arisida tarqaydu? 

Eydiz késili wirusi asasliqi qan, jinsiy suyuqluq  we bala tughush we imitish arqiliq anidin baligha  yuqushtin ibaret 3 xil yol arqiliq kishiler arisida tarqaydu. 

Bedendiki qaysi suyuqluqlarda eydiz wirusi bolidu? 

Qanda, jinsi suyuqluqta (erlerning meniyside, ayallarning jinsiy eza suyuqluqida)  we apa sütide eydiz késili wirusi bolidu. Terde, éghiz suyuqluqi yaki shölgeyde, chong kichik terette, köz yéshida adette eydiz kizili wirusi bolmaydu. 

Qandaq kishilerning eydiz wirusi bilen yuqumlinish éhtimali yuqiri bolidu? 

1. Zeherlik chékimlikni okul qilip urushqa adetlengen kishiler, bolupmu okul urushta bir yingnini ortaq ishletken yaki köp qétim qayta- qayta ishletken kishiler؛

2. Köp jinsiy hemrahi bar kishiler yaki bashqilar bilen qalaymiqan jinsiy munasiwet ötküzidighan kishiler؛ 

3. Köp qétim qan saldurghan yaki qan alghan kishiler؛ 

4. Layaqetsiz doxturxanilarda okul urdurghan, opératsiye qildurghan we yaki bedenni melum jehette zexme qilidighan bezi tekshürüsh we dawalash ilip barghan kishilerning eydiz wirusi bilen yuqumlinish éhtimalliqi yuqiri bolidu. 

Eydiz wirusi bilen deslepte yuqumlanghanda qandaq alametler bolidu? 

Adem eydiz kisili wirusi bilen deslepte yuqumlanghanda, köpinche kishilerde köp alametler bolmaydu, bezi kishilerde qizish, béshi aghrish, maghdursizlinish, biaram bolush, ishti  töwenlesh qatarliq zukamda bolidighan alametler körülidu, biraq bu xil alametler 2~ 4 heptila dawam qilip yoqap kétidu. Undin kéyinki birnechche yil ichide héchqandaq alamet bolmaydu, bu eydiz késilining yoshurun mezgili hésablinidu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlarning hemmisi choqum eydiz késilige tereqqi qilamdu? 

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan kishilerning mutleq köp qismi eng axirida eydiz késilige tereqqiy qilidu. Eydiz kisili wirusi adem bedinige kirgendin kéyin hüjeyre ichige orunlishidu we hüjeyre ichide köpiyip qangha kiridu. Hazir bar bolghan eydiz kisili wirusigha qarshi dorilar qandiki wirusni pütünley öltürüp yoq qiliwiteleydu, biraq hüjeyre ichidiki wirusni pütünley tazilap yoq qiliwitelmeydu. Eydiz kisili wirusi hüjeyre ichide özlüksiz köpiyip, qangha chiqip turidu. Netijide dawalatqan kishilerning eydiz késilige terreqqiy qilishi asta bolidu, ömri dawalatmighanlargha nisbeten jili uzun bolidu.  Qismen baldur ünümlük dawalash ilip barghan kishilerning eydiz kisilige tereqqi qilmighanliqi melum. 

Eydiz késilining yoshurun mezgili adette qanche yil bolidu? 

Eydiz késilining yoshurun mezgili déginimiz adem bedini eydiz késili wirusi bilen tunji yuqumlinip ta eydiz késilige tereqqi qilghangha qeder bolghan waqit bolup, adette 1 yildin 12 yilghiche oxshash bolmaydu, köpinche kishilerning 3~5 yil arisida bolidu. Eydiz késilining yoshurun mezgilining uzun- qisqiliqi, kishilerning yéshi, salametlik ehwali, eydiz kisili wirusini qandaq yuqturuwalghanliqi, dawalitish ehwali qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Adette eydiz kisili wirusigha yuqumlanghandin kéyin héchqandaq dawalash ilip barmighan kishilerning yoshurun mezgili qisqa bolidu, ömüri qisqa bolidu. Baldur ünümlük dawalash ilip brghanlarning eydiz kisilige tereqqi qilishi asta bolidu.

Eydiz késilining qandaq alametliri bolidu? 

Adem bedini eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni béshidin ötküzüsh jeryanida, wirus bedende tézdin köpiyip, adem bedinining késelge qarshi turush küchini éghir derijide zexmige uchritidu. Shuning bilen adem bedini her xil késelliklerge asan giriptar bolup, her xil késellik alametler körülüshke bashlaydu, bu bimarning eydiz késili basquchigha resmi qedem basqanliqi hésablinidu. Adem eydiz késilige giriptar bolghanda, bedenning késelge taqabil turush küchining töwenlishi tüpeylidin peyda bolghan herqandaq késelde bolidighan alametlerning hemmisi körülidu. Adette köp uchraydighan alamet kontrol qilish qiyin bolghan qizish, oruqlash, tire we ighiz boshluq yarisi, nemelum ösme qatarliqlar. 

Eydiz késilige giriptar bolghan herqandaq adem choqum ölüp kétemdu? 

1981- yili tébbiy alimlar tunji qétim eydiz késilini bayqighanda, eydiz késilige giriptar bolghan köpinche késeller bir- ikki yil ichide ölüp ketken. Hazir, eydiz kisili wirusini kontrol qilishta we uningdin eydiz késilige tereqqiy qilishning aldini élishta nurghun yingi dorilar dunyagha kelgen bolup, eydiz késilige giriptar bolghan nurghunlighan bimarlar xéli uzun yashawatidu. Biraq, eydiz késili yenila janni alidighan késel hésablinidu. Hazirche eydiz késilige giriptar bolghanlarning ichide üzlüksiz ünümlük dawalash ilip barghan bir qisim kishiler nurghun yil yashawatidu, biraq köpünche kishiler ünümlük dawalash pursitige ige bolalmighanliqi üchün 5 yilge yetmigen waqit ichide ölüp kitiwatidu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlinishtin saqlinish üchün némilerge diqqet qilish kérek? 

1. Yashlargha bolghan terbiyeni kücheytip, ularning zeherlik chékimlikke öginip qélishning aldin élish kérek. 

2. Qan élish, okul urush we tekshürüshlerde, imkan bar birla qétim ishlitidighan eswablarni ishlitish kérek. 

3. Er- ayal bir- birige sadiq bolushi, natonush kishiler bilen jinsiy munasiwet ötküzmeslik, qarshi terepning eydiz késilige giriptar bolghan- bolmighanliqini bilmigen ehwal astida, ular bilen jinsiy munasiwet qilmasliq yaki jinsiy munasiwet qilghanda eng yaxshisi özini qoghdash wasitisi qollinish kérek. 

4. Eydiz késilige giriptar bolush éhtimali bolghan er- ayal, waqtida tekshürtüsh kérek, eger eydiz késili bilen yuqumlanghanliqi bayqalsa, eng yaxshisi baliliq bolmasliq kérek. 

5. Eger imiwatqan balisi bar ayalning eydiz késilige giriptar bolush éhtimalliqi bolsa, yaki eydiz késilige giriptar bolghan bolsa, balisini émitmeslik kérek. 

Zeherlik chékimlik bilen eydiz késilining qandaq munasiwiti bar? 

Zeherlik chékimlik bilen eydiz késilining biwasite munasiwiti yoq, biraq, zeherlik chékimlik chékishke öginip qalghanlar, kéyinche zeherlik chékimlikni nepes yoli arqiliq istémal qilishtin tomurgha okul qilip urushqa tereqqiy qilidighanliqi üchün hemde zeherlik chékimlikni istémal qilghuchilar bir yingnini ortaq ishletkenliki üchün, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish éhtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghan ayalning bala tughushi xeterlikmu? 

Elwette xeterlik. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan ayal baliliq bolghanda, yéngi tughulghan balining hemmisi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinishi natayin, biraq, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish éhtimalliqi nahayiti yuquri. Bala tughulghandin kéyin émitishning özimu xeterlik. Uning üstige balining balaghetke yetmeyla yétim bolup qélish éhtimali bar, shunga, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan ayal eng yaxshisi baliliq bolmasliq kérek. 

Eydiz yétimliri digen nime? 

Eydiz yétimliri déginimizde asasliqi ata- anisi eydiz késili tüpeylidin ölüp kétip yétim qalghan balilarni közde tutidu. 

Qan sélish xeterlikmu? 

Eydiz késili tarqilishqa bashlighan deslepki mezgilde, nurghun kishiler qan sélish arqiliq eydiz késili bilen yuqumlanghan bolup, hazir qan teqdim qilghuchilargha sistémiliq tekshürülidighan bolghachqa, qan sélish arqiliq eydiz késili bilen yuqumlanghanlarning sani köp derjide töwenligen. Shundaqtimu töwendiki birnechche sewebler tüpeylidin yenila melum derijide xetiri bar. 

1. Sharaiti nachar rayonlarda, bolupmu bezi tereqqiy qiliwatqan dölet we rayonlarda qan teqdim qilghuchilargha telep yuqiri emes. Ular sistémiliq tekshürülmigenliki üchün, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan qan bashqilargha sélinip qilishi mumkin. 

2. Eger qan teqdim qilghuchi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghili 3 ay bolmighan bolsa tekshürüshte eydiz kisili wirusi yalghan inkar qilinidu. Bundaq kishining qénini qobul qilghuchi eydiz késili bilen yuqumlinishi mümkin. 

3. Qanni élish, bir terep qilish, toshush we késelge sélish jeryanida eydiz kisili wirusi bilen bulghinish. 

Eger mektepte birer oqughuchi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan bolsa yaki eydiz késilige giriptar bolghan bolsa, bashqa balilargha yuqamdu? 

Yaq, yuqmaydu. Adettiki normal uchurishish, meyli waqti uzun yaki qisqa bolsun, özara yuqush xetiri yoq. Bu xildiki uchrishish barliq kolléktip tenterbiye paaliyetlirinimu öz ichige alidu. 

Eger résturanda tamaq etküchi ashpez yaki kütküchi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan yaki eydiz késilige giriptar bolghan bolsa, u résturantta tamaq yigüchilerge yuqamdu? 

Yaq, yuqmaydu. Résturanda tamaq yéyish eydiz késilige giriptar bolush xewpini ashurmaydu. Hazirgha qeder eydiz kisili wirusining tamaqtin yuqqanliqi toghrisida héchqandaq ispat yoq. 

Eger bedinim eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchining qéni bilen bulghansa, men choqum eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinimenmu? 

Eger bediningizde héchqandaq zexme bolghan jay bolmisa, siz adette eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanmaysiz, biraq shundaqtimu éhtiyat qiling. 

Chish chotkisi, saqal alghuch qatarliq shexsiy buyumlirimni choqum bashqilardin ayrim ishlitishim kérekmu? 

Elwette shundaq. Bu buyumlar qan bilen bulghinishi mümkin.  Gerche bu eydiz kisili wirusini tarqitidighan muhim wasite bolmisimu, biraq yenila melum derijide xetiri bar. 

Bir kishining eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanliqini qandaq bilgili bolidu? 

Bir kishining eydiz wirusi bilen yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanliqini qandiki eydiz kisili wirusigha qarshi "antibodiy" tekshürüp éniqlash arqiliq bilgili bolidu. Adem eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghandin kéyin 3  ay etirapida bedende eydiz wirusigha qarshi antibodiy ishlep chiqiridu. Eger melum kishining qénidin bu xildiki antibodiy tépilsa, bu kishini eydiz késili bilen yuqumliniptu dep höküm chiqirishqa bolidu. Biraq, anisi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan yéngi tughulghan baligha bu hökümni chiqirishta yenimu ileirligen halda tekshürüsh ilip birishqa toghura kilidu. 

Undin bashqa yene qandiki eydiz antiginini we eydiz wirus sanini tekshürüsh arqiliq, bir ademning eydiz wirusi bilen yuqumlanghan we yaki yuqumlanmighanliqini bilish mümkin.

Eydiz wirusi körüshüsh yaki quchaqlishishtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqamdu? 

Eydiz kisili wirusi, bu wirus bilen yuqumlanghan kishilerning tutush, silash, quchaqlashtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqimaydu. Tetqiqat netijisidin melum bolushiche, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan qan we jinsiy bez suyuqluqi, ana süti qatarliq beden suyuqluqi bilen biwasite qoyuq alaqilishish arqiliq tarqaydu. 

Eydiz wirusi söyüshüsh arqiliq tarqamdu? 

Tetqiqat arqiliq eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan bezi kishilerning shölgey yaki éghiz suyuqluqida qismen eydiz kisili wirusining barliqi bayqalghan bolsimu, biraq eydiz kisili wirusining söyüsh arqiliq yuqidighanliqigha téxi toluq ispat yoq. Shundaqtimu késellikni kontrol qilish merkizi kishilerni eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghanlarni söygende, qattiq söyüshüshtin saqlinishqa agahlanduridu. Chünki bundaq söygende éghizdin qan chiqish ehwali kélip chiqip, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish xetirini keltürüp chiqiridu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghan kishi bilen bir öyde turush bixetermu? 

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchilar bar aililerni tetqiq qilish netijisidin qarighanda eydiz kisili wirusi qacha- qucha, löngge, karwat, yotqan- korpe, obirni qatarliq öy seremjanlirini birge ishlitish arqiliq yuqmaydu. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchining qéni bilen uchrishish xeterlik. Shunga saqal alghuch, chish chotkisi qatarliqlarni choqum ayrim ishlitish kérek. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilar bilen monchigha we obirnini ortaq ishlitish bixetermu? 

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchilar bilen bir monchigha chüshüsh, bir obirnini ortaq ishlitish xeterlik emes. Eger eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchining qéni we jinsiy bez suyuqluqliri bilen biwasite qoyuq alaqilashsingiz, eydiz kisili wirusi sizge yuqishi mümkin. 

Yötel we chüshkürüsh arqiliq eydiz kisili wirusi yuqamdu? 

Zukam qatarliq bezi késellikler yötel we chüshkirish arqiliq tarqaydighan bolsimu, biraq eydiz kisili wirusi u yollar arqiliq tarqimaydu. 

Pasha eydiz kisili wirusini tarqitamdu? 

Pasha wirustin kilip chiqqan bir qisim kiselliklerning taqilishida naheyti mohim rol oynisimu biraq tetqiqat netijisige asaslanghanda eydiz kisili wirusi pasha we bashqa hasharetlerning chéqishi arqiliq yuqmaydu.

Eydiz kisilige qandaq diyagunuz qoyilidu?

Hazir eydiz wirusi bilen yuqumlanghan we yaki yuqumlanmighanliiqigha, we eydiz kisilige diyagunuz qoyush burunqigha nisbeten köp adilashqan bolup, hazir kishiler hetta öydimu bu jehette tekshürush ilip barip, özige özi diyagunuz qoyalaydu.

Eydiz kisilini tekshürüshte asaliqi qandiki eydiz wirus sani, eydiz wirusi antigini, eydiz wirusigha qarshi antibodiy we CD4 hüjeyre sani tekshürlidu.  

Qandiki CD4 hüjeyre sani normalda 400 bilen 1600 arisida bolup, adem eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghanda, wirus CD4 hüjeyresini weyran qilidu, netijide uning sani kiselning ighirlishishigha egiship töwenlep mangidu.

Eydiz kisilining hazirqi dawalash ehwali

eydiz kisilini hazir mewjut boliwatqan dorilarning bir nechche xili bilen uzluksiz dawalash ilip birish arqiliq qandiki eydiz kisili wirusini towenletki hette tamamen yoqatqili, bashqilargha yuqturush ihtimalliqini töwenletkili  we bimarlarning omurini uzartqili bolidu.  Biraq eger dawalash toxtap qalsa bir mezgildin kiyin eydiz kisili wirusi yene qaytip kilishi mümkin. Buning asasliq sewebi eydiz kisili wirusi asasliqi limfa hujeyrisi we bashqa imiyunut hujeyliri ichide yashap we u yerde kopeygenligi üchün, qandiki wiruslar dora arqiliq olturulgen teqdirdimu, dawalash toxtap bir mezgil otkendin kiyin u hujeyreler ichide saqlinip qalghan we purset kütüp yatqan wiruslar kopiyip qayta qan'gha kiridu.

Hazir eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghanlar ichide üzlüksiz dawalinish arqiliq 20 yildin artuq omur korgenler az emes. Likin hazir eydiz kisilini dawalashta ünümlük dep qaralghan köpünche dorilar xililila qimmet bolghini üchün köp sandiki eydiz bimarliri ünümlük dawalash pursitige ige bolalmay, hayatidin ayrilmaqta. Shunga eydiz kisilining aldini ilish yenila bek mohim.

Birinji dikabir "dunya eydz küni" ge ataymen