Uyghur diyaridiki eydiz yuqumining yamrishi yenila éghir

2017 Yilida uyghur diyaridiki eydiz yuqumining yamrishi yenila éghir

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/uyghurda-eydiz-12132017145056.html?encoding=latin

Eydiz insanlar saghlamliqi we hayatigha éghir ziyan yetküzüwatqan sozulma xaraktérlik yuqumluq késel. Uyghur aptonom rayoni bolsa yillardin buyan xitay boyiche eydiz késilining yuqum ehwali eng éghir rayonlarning biri bolup kelmekte. 

Uyghur aptonom rayonluq dairilerning 2017-Yili 1-Aydin 9-Ayghiche bolghan ariliqta élan qilghan eydiz heqqidiki doklatida körsitilishiche, uyghur élidiki yuqumdarlar ötken yildiki oxshash mezgildikidin yene 5227 neper köpeygen. Qeshqer, xoten, aqsu, turpan qatarliq uyghurlar zich olturaqlashqan jaylar eydiz yuqumi eng téz sürette éshiwatqan nuqtigha aylanghan. Chetellerdiki uyghur tébbiy mutexessisler, uyghur rayonidiki eydiz yuqumining izchil türde yamrishini xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan siyasitige baghlap mulahize qilmaqta. 

1-Dékabir 30-Nöwetlik «dunya eydiz küni». Birleshken döletler teshkilati eydiz pilan mehkimisining 2017 -Yildiki eydiz künining bash témisi «méning saghlamliq hoququm» dep békitilgen. Bu munasiwet bilen uyghur aptonom rayonluq sehiye nazariti élan qilghan eydiz yuqum ehwalining alahidiliki yighinchaqlighanda töwendikiche:

2017-Yili 9-Ayning axirighiche uyghur diyaridiki eydiz yuqumdarlirining omumiy sani 43484 neper bolup, buning ichidiki eydiz bimari 11322 neper. Bu mezgilde yéngidin yene 5227 yuqumdar köpeygen, eydiz yuqumdarliri we bimarliri ichidiki er-Ayallar nisbiti 5:1.1 Bolup, ishpirsni ortaq ishlitish arqiliq tarqilish nisbiti 7.21 Pirsentni, jinsiy munasiwet arqiliq tarqilish nisbiti (hemjinslar munasiwiti arqiliq tarqilishinimu öz ichige alidu) 3.72 Pirsentni igileydu. 

Ili qazaq aptonom oblastigha oxshash oblast derijilik kona yuqum rayonlirida yuqum ehwali turaqlishishqa bashlighan bolsimu, omumiy adem sani köprek bolghanliqtin aldini élish we dawalash wezipisi éghir؛ aqsu, qeshqer, xoten, turpan qatarliq rayonlardiki yuqum ehwali téz sürette ashmaqta, aldini élish we dawalash weziyiti keskinleshmekte. 

Eydiz yuqumining jinsiy munasiwet arqiliq tarqilishi asasliq tarqilish shekli bolup, er hemjinslarning jinsiy munasiwet arqiliq yuqumlinish süriti tézlikte ashmaqta. Bezi jaylarda er hemjinsler arqiliq eydizning yuqush-Tarqilish nisbiti téz örlep 7 pirsenttin ashqan. 2017-Yili hemjinslar jinsiy munasiwiti arqiliq yuqumlanghanlar sani bir yil ichide bayqalghan eydiz yuqumdarliri we eydiz bimarliri nisbitining 7.5 Pirsentini igiligen. 

Undin bashqa eydiz késili wirusigha qarshi dawalashqa békitilgen doxturxanilarning sani 2010-Yilidiki 48 din 2017-Yilidiki 94 ge yétip, eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilar we bimarlirini dawalash xizmitini ünümlük tedbir bilen teminlinildi, dep körsitilgen. 

Uyghur aptonom rayonluq eydizning aldini élish we dawalash xizmitige mesul orunlar köp yillardin buyan «aptonom rayonda bashtin-Axir eydizning aldini élish we kontrol qilishta körünerlik ünüm hasil qilindi,» dep teshwiq qiliniwatqan bolsimu, emma yuqiriqi sanliq melumatlar uyghur diyaridiki eydiz weziyitining barghanche jiddiylishiwatqanliqini yoshurup qalalmidi. 

Uyghur élidiki eydiz weziyiti üstide tetqiqatlar élip bériwatqan amérika kolombiye uniwérsitétining tébbiy tetqiqatchisi memtimin ependi her bir adem öz saghlamliqining eng chong jawabkari dep qaraydu. Shundaq bolsimu u eydizning aldini élish we dawalash hökümetning teshkillep rehberlik qilishi, jemiyet we her bir shexsning öz mesuliyitini ada qilishigha éhtiyajliq ikenlikini alahide tekitleydu. U yene uyghur élidiki eydiz weziyitide héchqandaq yaxshilinish körünmey, kündin künge yuqumlinishning éghirlishishi, yuqush yollirining murekkepliship, aldini élish téximu müshkül bolushtek weziyetning yaritilishi xitay hökümitining bu ishqa sel qarawatqanlqidin ayrip qarighili bolmaydu, dédi. Uning qarishiche, uyghurlarda eydizdin mudapielinishtiki sawatsizliq tüpeylidin eydizdin yuqumlinish mumkinchiliki artip bériwatqan iken. Buningda hökümetning eydizdin mudapielinish heqqidiki zörür bilimlerni xelqqe yetküzüshte sel qarighanliqi asasliq seweb bolghan iken. Uning tekitlishiche, xitay hökümiti 19-Qurultayning rohini öymu-Öy kirip yetküzgendek eydizdin saqlinish bilimlirinimu uyghurlarning öz tilida birmu-Bir yetküzelishi pütünley mumkin iken. 

Hazir dunyada we xitayda mewjut bolghan méditsina sharaiti boyiche, nawada eydizdin yuqumlanghanliqi tekshürüp bayqalsa, dölet heqsiz teminlep bériwatqan wirusqa qarshi dora yéyish arqiliq beden suyuqluqidiki wirusning dawamliq köpiyishini tizginlep, wirus miqdarini eng töwen chekke chüshürüp, yuqumlanmighan kishilerge oxshash normal dawamlashturghili bolidighanliqi hem yuqumlanghuchilarning bashqilargha yuqturup qoyush nisbitini eng töwen derijige chüshürgili bolidighanliqi tamamen mumkin iken. Bu nuqtini alahide tekitligen memtimin ependining tekitlishiche, xitay dairiliri her bir insanning herqandaq bolung-Puchqaqtiki her séknutluq herikitini közitip nazaret qilalaydighan bixeterlik sistémisini berpa qilghan bügünki künde, uyghur aptonom rayoni teweside eydiz yuqumini kontrol qilish téximu mumkin iken. Emma mesile xitay hökümitining mesuliyetni öz üstige élip, eydizning aldini élish we dawalash xizmitidiki rolini toluq jari qildurmay kelgenlikide iken. 

Xitay miqyasidila emes yéqindin buyan uyghur aptonom rayonida er hemjinsler arqiliq eydizning yuqush-Tarqilish nisbiti téz örlep 7 pirsenttin ashqan bolup, yashlar, jümlidin aliy mektep oqughuchiliri arisidiki er hemjinislarning eydizdin yuqumlinishi nisbeten gewdilik bolmaqtiken. 

Türkiyede dawalash ishlirini dawam qiliwatqan doxtur gülgine xanim, özining ürümchide 20 yilliq ayallar késelliri doxturi bolup xizmet qilish jeryanida özide endishe peyda qilghan mesilining del er hemjinsler arqiliq eydizdin yuqumlinip qalghan yashlar hem aliy mektep oqughuchiliri ikenlikini ilgiri sürdi. 

Gülgine xanimning közitishiche, yéqinqi yillarda hemjinislarning eydiz yuqturuwélishi adettiki kishilerning eydiz yuqturuwélishigha qarighanda alahide yuqiri bolghan. Shundaqla hemjinislarning yéngi taratqu wasitiliridin paydilinip alaqilishish yollirimu nahayiti qolaylashqan bolup, ularning özara qalaymiqan munasiwiti eydizdin yuqumlinish xewpni chongaytqan iken. 

Gülgine xanim yene «eydizning tarqilish yolliri éniq, eydizning her xil qilmishlar arqiliq tarqilish yollirigha süküt qilishqa bolmaydu. Ademlerning hemjinisliq sewebidin eydizdin yuqumlinip qalmasliqi üchün, dairiler uyghur élida hemjinslargha eydizdin yuqumlinip qélishning aldini élish terbiyesi élip bérishni muhim orungha quyushi kérek,» dep körsetti.

Eydiz / AIDS

Eydiz kisili toghursida qisqiche chüshenche

Memet Emin

Kirish Söz

Eydiz késili (艾滋病) (AIDS)  80 - yillarning béshida amérikida tunji qétim bayqalghan yuqumluq késellik bolup, asasliqi jinsiy munasiwet, bala tughush, bala imitish, bulghanghan qan we bulghanghan okul arqiliq insanlar arisida özara yuqidu. Bu késelning "qorqunchluq alwasti", "derijidin tashqiri qatil" dégen namliri bar bolup, hazir gerche dawalash jehette köp ilgirleshler bolghan bolsimu, biraq yenila üzül kisil dawalap saqaytish qiyin bolghan yuqumluq kiselliklerning biri.

Dunya sehiye teshkilati insanlarning eydiz kisilige bolghan tonushini yuquri kötürüp, bu kiselning keng tarqilishining aldini ilish üchün, her yili 12 - ayning 1 - künini "dunya eydiz küni" dep biketken we bu jehette keng kölemlik teshwiqatlarni ilip barghan, netijide pütün dunya miqyasida eydiz kisilining köpiyish tizligi közge körünerlik derijide astilighan, biraq xewerlerge asalanghanda eydiz kisilining uyghurlar arisidiki tarqilish ewali yenila ighir ken. Shu munasiwet bilen, men eydiz kisili toghursidiki bu sawatni yizip herqaysinglarning diqitige sundum.

Xelqimizning saghlamliqi üchün, barliq dostlarning bu sawatni keng kölemde tarqitip, teshwiq qilip qoyishini ümüt qilimen.

    

Eydiz kisili digen qanda kisel?

Eydiz kisili (AIDS) diginimiz eydiz kisili wirusi (HIV)  bilen yuqumlinishi sewebidin bedenning kisellikke qarshi turidighan iminut küchi ighir derijide zexmige uchurap peyda bolghan her xil kisellikler toplimidur.  

Adem eydiz késili wirusi bilen yuqumlanghandin kéyin texminen 1 yildin 12 yilghiche bolghan mezgilni bashtin kechürgendin kéyin, andin eydiz késilige tereqqiy qilidu, bu mezgil eydiz késilining yoshurun mezgili dep atilidu. Eydiz késili wirusi bilen yuqumlinip, téxi eydiz késilige tereqqiy qilmighan u kishiler eydiz wirusini élip yürgüchiler  (艾滋病病毒携带者) yaki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilar  (艾滋病病毒感染者) dep atilidu. Adette eydiz wirusini élip yürgüchiler yaki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarda alahide késel alamiti bolmaydu, biraq bashqilargha yuqturushning éhtimalliqi nahayiti yuquri bolidu. 

Adem bedini eydiz wirusi bilen yuqumlanghandin kiyin, iger waxtida ünümlük dawalsh ilip barmisa, bedenee kirgen wirus bir tereptin köpiyip, yene bir tereptin bedenning kisellikke qarshi turush imiyunut küchini wayran qiliwitidu. Netijide adem her xil kisellikerge asan giriptar bolidu, we munasiwetlik kisellik alametliri körülüshke bashlaydu. Bu eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchining resmi eydiz kisili bashquchigha kirgenlikini bildüridu.

Adem eydiz késilige giriptar bolghandin kéyin ünümlük dawalash ilip barmisa eng köp bolghanda 2 yildin 5 yilghiche ömür köreleydu. Bir qisim kishiler bolsa téximu qisqa waqit ichide ölüp kétishi mumkin.  Eydiz kisilige giriptar bolghanlarda köp körülidighan kiselliklerning köpünchisi gerche adette köp uchiradighan kisellikler bolsimu, biraq shu xildiki kiselliklerni dawalash usuli bilen konturl qilghili bolmaydu.

AIDS bilen HIV ning menisi néme? Ularning néme munasiwiti we perqi bar? 

AIDS dégen söz ingilizchidiki

 "Acquired Immune Deficiency Syndrome"

 (获得性免疫功能丧失综合症)  dégen sözning birinji herpliridin tüzülgen söz bolup, "adem bedinining immonitét küchi zexminilish sewebidin kélip chiqqan késellikler toplimi" dégen menani bildüridu. Eydiz kisili bolsa öpke yallughi, jiger raki digenge oxshash konkirit bir kisel bolmastin, u adem bedinining kiselge qarshi imiyunut küchi ajizlap ketkenlik sebidin kilip chiqqan her xil kisellikler toplimi. 

HIV dégen söz bolsa ingilizchidiki 

"Human Immunodeficiency Virus"

 (人体免疫缺损病毒) dégen sözning birinji herpliridin tüzülgen söz bolup, "adem bedinining immonitét küchini zexmilendurguch  wirusi" dégen menani bildüridu. 

HIV wirusi afriqining ottura qismidiki döletlerde yashaydighan bir xil ademsiman maymunning bedinide normal yashawatqanliqigha birnechche ming yil bolghan bolishi mümkin bolup, bu xil haywan bedinide késel peyda qilmaydu. 

Adem bedini HIV bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni bashtin kechürgendin kéyin eydiz késili (AIDS) ge tereqqiy qilidu. Yeni HIV bolsa eydiz késili (AIDS) ni keltürüp chiqiridighan bir xil wirus, yeni eydiz kisili wirusi.

Eydiz kisili wirusi asasliqi qandaq yollar arqiliq kishiler arisida tarqaydu? 

Eydiz késili wirusi asasliqi qan, jinsiy suyuqluq  we bala tughush we imitish arqiliq anidin baligha  yuqushtin ibaret 3 xil yol arqiliq kishiler arisida tarqaydu. 

Bedendiki qaysi suyuqluqlarda eydiz wirusi bolidu? 

Qanda, jinsi suyuqluqta (erlerning meniyside, ayallarning jinsiy eza suyuqluqida)  we apa sütide eydiz késili wirusi bolidu. Terde, éghiz suyuqluqi yaki shölgeyde, chong kichik terette, köz yéshida adette eydiz kizili wirusi bolmaydu. 

Qandaq kishilerning eydiz wirusi bilen yuqumlinish éhtimali yuqiri bolidu? 

1. Zeherlik chékimlikni okul qilip urushqa adetlengen kishiler, bolupmu okul urushta bir yingnini ortaq ishletken yaki köp qétim qayta- qayta ishletken kishiler؛

2. Köp jinsiy hemrahi bar kishiler yaki bashqilar bilen qalaymiqan jinsiy munasiwet ötküzidighan kishiler؛ 

3. Köp qétim qan saldurghan yaki qan alghan kishiler؛ 

4. Layaqetsiz doxturxanilarda okul urdurghan, opératsiye qildurghan we yaki bedenni melum jehette zexme qilidighan bezi tekshürüsh we dawalash ilip barghan kishilerning eydiz wirusi bilen yuqumlinish éhtimalliqi yuqiri bolidu. 

Eydiz wirusi bilen deslepte yuqumlanghanda qandaq alametler bolidu? 

Adem eydiz kisili wirusi bilen deslepte yuqumlanghanda, köpinche kishilerde köp alametler bolmaydu, bezi kishilerde qizish, béshi aghrish, maghdursizlinish, biaram bolush, ishti  töwenlesh qatarliq zukamda bolidighan alametler körülidu, biraq bu xil alametler 2~ 4 heptila dawam qilip yoqap kétidu. Undin kéyinki birnechche yil ichide héchqandaq alamet bolmaydu, bu eydiz késilining yoshurun mezgili hésablinidu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlarning hemmisi choqum eydiz késilige tereqqi qilamdu? 

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan kishilerning mutleq köp qismi eng axirida eydiz késilige tereqqiy qilidu. Eydiz kisili wirusi adem bedinige kirgendin kéyin hüjeyre ichige orunlishidu we hüjeyre ichide köpiyip qangha kiridu. Hazir bar bolghan eydiz kisili wirusigha qarshi dorilar qandiki wirusni pütünley öltürüp yoq qiliwiteleydu, biraq hüjeyre ichidiki wirusni pütünley tazilap yoq qiliwitelmeydu. Eydiz kisili wirusi hüjeyre ichide özlüksiz köpiyip, qangha chiqip turidu. Netijide dawalatqan kishilerning eydiz késilige terreqqiy qilishi asta bolidu, ömri dawalatmighanlargha nisbeten jili uzun bolidu.  Qismen baldur ünümlük dawalash ilip barghan kishilerning eydiz kisilige tereqqi qilmighanliqi melum. 

Eydiz késilining yoshurun mezgili adette qanche yil bolidu? 

Eydiz késilining yoshurun mezgili déginimiz adem bedini eydiz késili wirusi bilen tunji yuqumlinip ta eydiz késilige tereqqi qilghangha qeder bolghan waqit bolup, adette 1 yildin 12 yilghiche oxshash bolmaydu, köpinche kishilerning 3~5 yil arisida bolidu. Eydiz késilining yoshurun mezgilining uzun- qisqiliqi, kishilerning yéshi, salametlik ehwali, eydiz kisili wirusini qandaq yuqturuwalghanliqi, dawalitish ehwali qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Adette eydiz kisili wirusigha yuqumlanghandin kéyin héchqandaq dawalash ilip barmighan kishilerning yoshurun mezgili qisqa bolidu, ömüri qisqa bolidu. Baldur ünümlük dawalash ilip brghanlarning eydiz kisilige tereqqi qilishi asta bolidu.

Eydiz késilining qandaq alametliri bolidu? 

Adem bedini eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni béshidin ötküzüsh jeryanida, wirus bedende tézdin köpiyip, adem bedinining késelge qarshi turush küchini éghir derijide zexmige uchritidu. Shuning bilen adem bedini her xil késelliklerge asan giriptar bolup, her xil késellik alametler körülüshke bashlaydu, bu bimarning eydiz késili basquchigha resmi qedem basqanliqi hésablinidu. Adem eydiz késilige giriptar bolghanda, bedenning késelge taqabil turush küchining töwenlishi tüpeylidin peyda bolghan herqandaq késelde bolidighan alametlerning hemmisi körülidu. Adette köp uchraydighan alamet kontrol qilish qiyin bolghan qizish, oruqlash, tire we ighiz boshluq yarisi, nemelum ösme qatarliqlar. 

Eydiz késilige giriptar bolghan herqandaq adem choqum ölüp kétemdu? 

1981- yili tébbiy alimlar tunji qétim eydiz késilini bayqighanda, eydiz késilige giriptar bolghan köpinche késeller bir- ikki yil ichide ölüp ketken. Hazir, eydiz kisili wirusini kontrol qilishta we uningdin eydiz késilige tereqqiy qilishning aldini élishta nurghun yingi dorilar dunyagha kelgen bolup, eydiz késilige giriptar bolghan nurghunlighan bimarlar xéli uzun yashawatidu. Biraq, eydiz késili yenila janni alidighan késel hésablinidu. Hazirche eydiz késilige giriptar bolghanlarning ichide üzlüksiz ünümlük dawalash ilip barghan bir qisim kishiler nurghun yil yashawatidu, biraq köpünche kishiler ünümlük dawalash pursitige ige bolalmighanliqi üchün 5 yilge yetmigen waqit ichide ölüp kitiwatidu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlinishtin saqlinish üchün némilerge diqqet qilish kérek? 

1. Yashlargha bolghan terbiyeni kücheytip, ularning zeherlik chékimlikke öginip qélishning aldin élish kérek. 

2. Qan élish, okul urush we tekshürüshlerde, imkan bar birla qétim ishlitidighan eswablarni ishlitish kérek. 

3. Er- ayal bir- birige sadiq bolushi, natonush kishiler bilen jinsiy munasiwet ötküzmeslik, qarshi terepning eydiz késilige giriptar bolghan- bolmighanliqini bilmigen ehwal astida, ular bilen jinsiy munasiwet qilmasliq yaki jinsiy munasiwet qilghanda eng yaxshisi özini qoghdash wasitisi qollinish kérek. 

4. Eydiz késilige giriptar bolush éhtimali bolghan er- ayal, waqtida tekshürtüsh kérek, eger eydiz késili bilen yuqumlanghanliqi bayqalsa, eng yaxshisi baliliq bolmasliq kérek. 

5. Eger imiwatqan balisi bar ayalning eydiz késilige giriptar bolush éhtimalliqi bolsa, yaki eydiz késilige giriptar bolghan bolsa, balisini émitmeslik kérek. 

Zeherlik chékimlik bilen eydiz késilining qandaq munasiwiti bar? 

Zeherlik chékimlik bilen eydiz késilining biwasite munasiwiti yoq, biraq, zeherlik chékimlik chékishke öginip qalghanlar, kéyinche zeherlik chékimlikni nepes yoli arqiliq istémal qilishtin tomurgha okul qilip urushqa tereqqiy qilidighanliqi üchün hemde zeherlik chékimlikni istémal qilghuchilar bir yingnini ortaq ishletkenliki üchün, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish éhtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghan ayalning bala tughushi xeterlikmu? 

Elwette xeterlik. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan ayal baliliq bolghanda, yéngi tughulghan balining hemmisi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinishi natayin, biraq, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish éhtimalliqi nahayiti yuquri. Bala tughulghandin kéyin émitishning özimu xeterlik. Uning üstige balining balaghetke yetmeyla yétim bolup qélish éhtimali bar, shunga, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan ayal eng yaxshisi baliliq bolmasliq kérek. 

Eydiz yétimliri digen nime? 

Eydiz yétimliri déginimizde asasliqi ata- anisi eydiz késili tüpeylidin ölüp kétip yétim qalghan balilarni közde tutidu. 

Qan sélish xeterlikmu? 

Eydiz késili tarqilishqa bashlighan deslepki mezgilde, nurghun kishiler qan sélish arqiliq eydiz késili bilen yuqumlanghan bolup, hazir qan teqdim qilghuchilargha sistémiliq tekshürülidighan bolghachqa, qan sélish arqiliq eydiz késili bilen yuqumlanghanlarning sani köp derjide töwenligen. Shundaqtimu töwendiki birnechche sewebler tüpeylidin yenila melum derijide xetiri bar. 

1. Sharaiti nachar rayonlarda, bolupmu bezi tereqqiy qiliwatqan dölet we rayonlarda qan teqdim qilghuchilargha telep yuqiri emes. Ular sistémiliq tekshürülmigenliki üchün, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan qan bashqilargha sélinip qilishi mumkin. 

2. Eger qan teqdim qilghuchi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghili 3 ay bolmighan bolsa tekshürüshte eydiz kisili wirusi yalghan inkar qilinidu. Bundaq kishining qénini qobul qilghuchi eydiz késili bilen yuqumlinishi mümkin. 

3. Qanni élish, bir terep qilish, toshush we késelge sélish jeryanida eydiz kisili wirusi bilen bulghinish. 

Eger mektepte birer oqughuchi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan bolsa yaki eydiz késilige giriptar bolghan bolsa, bashqa balilargha yuqamdu? 

Yaq, yuqmaydu. Adettiki normal uchurishish, meyli waqti uzun yaki qisqa bolsun, özara yuqush xetiri yoq. Bu xildiki uchrishish barliq kolléktip tenterbiye paaliyetlirinimu öz ichige alidu. 

Eger résturanda tamaq etküchi ashpez yaki kütküchi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan yaki eydiz késilige giriptar bolghan bolsa, u résturantta tamaq yigüchilerge yuqamdu? 

Yaq, yuqmaydu. Résturanda tamaq yéyish eydiz késilige giriptar bolush xewpini ashurmaydu. Hazirgha qeder eydiz kisili wirusining tamaqtin yuqqanliqi toghrisida héchqandaq ispat yoq. 

Eger bedinim eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchining qéni bilen bulghansa, men choqum eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinimenmu? 

Eger bediningizde héchqandaq zexme bolghan jay bolmisa, siz adette eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanmaysiz, biraq shundaqtimu éhtiyat qiling. 

Chish chotkisi, saqal alghuch qatarliq shexsiy buyumlirimni choqum bashqilardin ayrim ishlitishim kérekmu? 

Elwette shundaq. Bu buyumlar qan bilen bulghinishi mümkin.  Gerche bu eydiz kisili wirusini tarqitidighan muhim wasite bolmisimu, biraq yenila melum derijide xetiri bar. 

Bir kishining eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanliqini qandaq bilgili bolidu? 

Bir kishining eydiz wirusi bilen yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanliqini qandiki eydiz kisili wirusigha qarshi "antibodiy" tekshürüp éniqlash arqiliq bilgili bolidu. Adem eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghandin kéyin 3  ay etirapida bedende eydiz wirusigha qarshi antibodiy ishlep chiqiridu. Eger melum kishining qénidin bu xildiki antibodiy tépilsa, bu kishini eydiz késili bilen yuqumliniptu dep höküm chiqirishqa bolidu. Biraq, anisi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan yéngi tughulghan baligha bu hökümni chiqirishta yenimu ileirligen halda tekshürüsh ilip birishqa toghura kilidu. 

Undin bashqa yene qandiki eydiz antiginini we eydiz wirus sanini tekshürüsh arqiliq, bir ademning eydiz wirusi bilen yuqumlanghan we yaki yuqumlanmighanliqini bilish mümkin.

Eydiz wirusi körüshüsh yaki quchaqlishishtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqamdu? 

Eydiz kisili wirusi, bu wirus bilen yuqumlanghan kishilerning tutush, silash, quchaqlashtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqimaydu. Tetqiqat netijisidin melum bolushiche, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan qan we jinsiy bez suyuqluqi, ana süti qatarliq beden suyuqluqi bilen biwasite qoyuq alaqilishish arqiliq tarqaydu. 

Eydiz wirusi söyüshüsh arqiliq tarqamdu? 

Tetqiqat arqiliq eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan bezi kishilerning shölgey yaki éghiz suyuqluqida qismen eydiz kisili wirusining barliqi bayqalghan bolsimu, biraq eydiz kisili wirusining söyüsh arqiliq yuqidighanliqigha téxi toluq ispat yoq. Shundaqtimu késellikni kontrol qilish merkizi kishilerni eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghanlarni söygende, qattiq söyüshüshtin saqlinishqa agahlanduridu. Chünki bundaq söygende éghizdin qan chiqish ehwali kélip chiqip, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish xetirini keltürüp chiqiridu. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghan kishi bilen bir öyde turush bixetermu? 

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchilar bar aililerni tetqiq qilish netijisidin qarighanda eydiz kisili wirusi qacha- qucha, löngge, karwat, yotqan- korpe, obirni qatarliq öy seremjanlirini birge ishlitish arqiliq yuqmaydu. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchining qéni bilen uchrishish xeterlik. Shunga saqal alghuch, chish chotkisi qatarliqlarni choqum ayrim ishlitish kérek. 

Eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilar bilen monchigha we obirnini ortaq ishlitish bixetermu? 

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchilar bilen bir monchigha chüshüsh, bir obirnini ortaq ishlitish xeterlik emes. Eger eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchining qéni we jinsiy bez suyuqluqliri bilen biwasite qoyuq alaqilashsingiz, eydiz kisili wirusi sizge yuqishi mümkin. 

Yötel we chüshkürüsh arqiliq eydiz kisili wirusi yuqamdu? 

Zukam qatarliq bezi késellikler yötel we chüshkirish arqiliq tarqaydighan bolsimu, biraq eydiz kisili wirusi u yollar arqiliq tarqimaydu. 

Pasha eydiz kisili wirusini tarqitamdu? 

Pasha wirustin kilip chiqqan bir qisim kiselliklerning taqilishida naheyti mohim rol oynisimu biraq tetqiqat netijisige asaslanghanda eydiz kisili wirusi pasha we bashqa hasharetlerning chéqishi arqiliq yuqmaydu.

Eydiz kisilige qandaq diyagunuz qoyilidu?

Hazir eydiz wirusi bilen yuqumlanghan we yaki yuqumlanmighanliiqigha, we eydiz kisilige diyagunuz qoyush burunqigha nisbeten köp adilashqan bolup, hazir kishiler hetta öydimu bu jehette tekshürush ilip barip, özige özi diyagunuz qoyalaydu.

Eydiz kisilini tekshürüshte asaliqi qandiki eydiz wirus sani, eydiz wirusi antigini, eydiz wirusigha qarshi antibodiy we CD4 hüjeyre sani tekshürlidu.  

Qandiki CD4 hüjeyre sani normalda 400 bilen 1600 arisida bolup, adem eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghanda, wirus CD4 hüjeyresini weyran qilidu, netijide uning sani kiselning ighirlishishigha egiship töwenlep mangidu.

Eydiz kisilining hazirqi dawalash ehwali

eydiz kisilini hazir mewjut boliwatqan dorilarning bir nechche xili bilen uzluksiz dawalash ilip birish arqiliq qandiki eydiz kisili wirusini towenletki hette tamamen yoqatqili, bashqilargha yuqturush ihtimalliqini töwenletkili  we bimarlarning omurini uzartqili bolidu.  Biraq eger dawalash toxtap qalsa bir mezgildin kiyin eydiz kisili wirusi yene qaytip kilishi mümkin. Buning asasliq sewebi eydiz kisili wirusi asasliqi limfa hujeyrisi we bashqa imiyunut hujeyliri ichide yashap we u yerde kopeygenligi üchün, qandiki wiruslar dora arqiliq olturulgen teqdirdimu, dawalash toxtap bir mezgil otkendin kiyin u hujeyreler ichide saqlinip qalghan we purset kütüp yatqan wiruslar kopiyip qayta qan'gha kiridu.

Hazir eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghanlar ichide üzlüksiz dawalinish arqiliq 20 yildin artuq omur korgenler az emes. Likin hazir eydiz kisilini dawalashta ünümlük dep qaralghan köpünche dorilar xililila qimmet bolghini üchün köp sandiki eydiz bimarliri ünümlük dawalash pursitige ige bolalmay, hayatidin ayrilmaqta. Shunga eydiz kisilining aldini ilish yenila bek mohim.

Birinji dikabir "dunya eydz küni" ge ataymen

ئەيدىز كىسىلى / AIDS

ئەيدىز كىسىلى توغۇرسىدا قىسقىچە چۈشەنچە

مەمەت ئېمىن

كىرىش سۆز

ئەيدىز كېسىلى AIDS)) 80 - يىللارنىڭ بېشىدا ئامېرىكىدا تۇنجى قېتىم بايقالغان يۇقۇملۇق كېسەللىك بولۇپ، ئاساسلىقى جىنسىي مۇناسىۋەت، بالا تۇغۇش، بالا ئىمىتىش، بۇلغانغان قان ۋە بۇلغانغان ئوكۇل ئارقىلىق ئىنسانلار ئارىسىدا ئۆز ئارا يۇقىدۇ. بۇ كېسەلنىڭ "قورقۇنچلۇق ئالۋاستى"، "دەرىجىدىن تاشقىرى قاتىل" دېگەن ناملىرى بار بولۇپ، ھازىر گەرچە داۋالاش جەھەتتە كۆپ ئىلگىرلەشلەر بولغان بولسىمۇ، بىراق يەنىلا ئۈزۈل كىسىل داۋالاپ ساقايتىش قىيىن بولغان يۇقۇملۇق كىسەللىكلەرنىڭ بىرى.

دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئىنسانلارنىڭ ئەيدىز كىسىلىگە بولغان تونۇشىنى يۇقۇرى كۆتۈرۈپ، بۇ كىسەلنىڭ كەڭ تارقىلىشىنىڭ ئالدىنى ئىلىش ئۈچۈن، ھەر يىلى 12 - ئاينىڭ 1 - كۈنىنى "دۇنيا ئەيدىز كۈنى" دەپ بىكەتكەن ۋە بۇ جەھەتتە كەڭ كۆلەملىك تەشۋىقاتلارنى ئىلىپ بارغان، نەتىجىدە پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا ئەيدىز كىسىلىنىڭ كۆپىيىش تىزلىگى كۆزگە كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاستىلىغان، بىراق خەۋەرلەرگە ئاسالانغاندا ئەيدىز كىسىلىنىڭ ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى تارقىلىش ئەۋالى يەنىلا ئىغىر ئكەن. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن، مەن ئەيدىز كىسىلى توغۇرسىدىكى بۇ ساۋاتنى يىزىپ ھەرقايسىڭلارنىڭ دىقىتىگە سۇندۇم.

خەلقىمىزنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن، بارلىق دوستلارنىڭ بۇ ساۋاتنى كەڭ كۆلەمدە تارقىتىپ، تەشۋىق قىلىپ قويىشىنى ئۈمۈت قىلىمەن.

   

ئەيدىز كىسىلى دىگەن قاندا كىسەل؟

ئەيدىز كىسىلى (AIDS) دىگىنىمىز ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى (HIV)  بىلەن يۇقۇملىنىشى سەۋەبىدىن بەدەننىڭ كىسەللىككە قارشى تۇرىدىغان ئىمىنۇت كۈچى ئىغىر دەرىجىدە زەخمىگە ئۇچۇراپ پەيدا بولغان ھەر خىل كىسەللىكلەر توپلىمىدۇر.  

ئادەم ئەيدىز كېسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغاندىن كېيىن تەخمىنەن 1 يىلدىن 12 يىلغىچە بولغان مەزگىلنى باشتىن كەچۈرگەندىن كېيىن، ئاندىن ئەيدىز كېسىلىگە تەرەققىي قىلىدۇ، بۇ مەزگىل ئەيدىز كېسىلىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى دەپ ئاتىلىدۇ. ئەيدىز كېسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىپ، تېخى ئەيدىز كېسىلىگە تەرەققىي قىلمىغان ئۇ كىشىلەر ئەيدىز ۋىرۇسىنى ئېلىپ يۈرگۈچىلەر  ياكى ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلار  دەپ ئاتىلىدۇ. ئادەتتە ئەيدىز ۋىرۇسىنى ئېلىپ يۈرگۈچىلەر ياكى ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلاردا ئالاھىدە كېسەل ئالامىتى بولمايدۇ، بىراق باشقىلارغا يۇقتۇرۇشنىڭ ئېھتىماللىقى ناھايىتى يۇقۇرى بولىدۇ.

ئادەم بەدىنى ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغاندىن كىيىن، ئىگەر ۋاختىدا ئۈنۈملۈك داۋالش ئىلىپ بارمىسا، بەدەنەە كىرگەن ۋىرۇس بىر تەرەپتىن كۆپىيىپ، يەنە بىر تەرەپتىن بەدەننىڭ كىسەللىككە قارشى تۇرۇش .ىمىيۇنۇت كۈچىنى ۋايران قىلىۋىتىدۇ. نەتىجىدە ئادەم ھەر خىل كىسەللىكەرگە ئاسان گىرىپتار بولىدۇ، ۋە مۇناسىۋەتلىك كىسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلۈشكە باشلايدۇ. بۇ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىنىڭ رەسمى ئەيدىز كىسىلى باشقۇچىغا كىرگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

ئادەم ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغاندىن كېيىن ئۈنۈملۈك داۋالاش ئىلىپ بارمىسا ئەڭ كۆپ بولغاندا 2 يىلدىن 5 يىلغىچە ئۆمۈر كۆرەلەيدۇ. بىر قىسىم كىشىلەر بولسا تېخىمۇ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۆلۈپ كېتىشى مۇمكىن.  ئەيدىز كىسىلىگە گىرىپتار بولغانلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان كىسەللىكلەرنىڭ كۆپۈنچىسى گەرچە ئادەتتە كۆپ ئۇچىرادىغان كىسەللىكلەر بولسىمۇ، بىراق شۇ خىلدىكى كىسەللىكلەرنى داۋالاش ئۇسۇلى بىلەن كونتۇرل قىلغىلى بولمايدۇ.

AIDS بىلەن HIV نىڭ مەنىسى نېمە؟ ئۇلارنىڭ نېمە مۇناسىۋىتى ۋە پەرقى بار؟

AIDS دېگەن سۆز ئىنگىلىزچىدىكى

 "AcquiredImmune Deficiency Syndrome"

 دېگەن سۆزنىڭ بىرىنجى ھەرپلىرىدىن تۈزۈلگەن سۆز بولۇپ، "ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممونىتېت كۈچى زەخمىنىلىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان كېسەللىكلەر توپلىمى" دېگەن مەنانى بىلدۈرىدۇ. ئەيدىز كىسىلى بولسا ئۆپكە ياللۇغى، جىگەر راكى دىگەنگە ئوخشاش كونكىرىت بىر كىسەل بولماستىن، ئۇ ئادەم بەدىنىنىڭ كىسەلگە قارشى ئىمىيۇنۇت كۈچى ئاجىزلاپ كەتكەنلىك سەبىدىن كىلىپ چىققان ھەر خىل كىسەللىكلەر توپلىمى.

HIV دېگەن سۆز بولسا ئىنگىلىزچىدىكى

"Human Immunodeficiency Virus"

دېگەن سۆزنىڭ بىرىنجى ھەرپلىرىدىن تۈزۈلگەن سۆز بولۇپ، "ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممونىتېت كۈچىنى زەخمىلەندۇرگۇچ  ۋىرۇسى" دېگەن مەنانى بىلدۈرىدۇ.

HIV ۋىرۇسى ئافرىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىكى دۆلەتلەردە ياشايدىغان بىر خىل ئادەمسىمان مايمۇننىڭ بەدىنىدە نورمال ياشاۋاتقانلىقىغا بىرنەچچە مىڭ يىل بولغان بولىشى مۈمكىن بولۇپ، بۇ خىل ھايۋان بەدىنىدە كېسەل پەيدا قىلمايدۇ.

ئادەم بەدىنى HIV بىلەن يۇقۇملىنىپ، 1 ~ 12 يىللىق يوشۇرۇن مەزگىلنى باشتىن كەچۈرگەندىن كېيىن ئەيدىز كېسىلى (AIDS) گە تەرەققىي قىلىدۇ. يەنى HIV بولسا ئەيدىز كېسىلى (AIDS) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر خىل ۋىرۇس، يەنى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى.

ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى ئاساسلىقى قانداق يوللار ئارقىلىق كىشىلەر ئارىسىدا تارقايدۇ؟

ئەيدىز كېسىلى ۋىرۇسى ئاساسلىقى قان، جىنسىي سۇيۇقلۇق  ۋە بالا تۇغۇش ۋە ئىمىتىش ئارقىلىق ئانىدىن بالىغا  يۇقۇشتىن ئىبارەت 3 خىل يول ئارقىلىق كىشىلەر ئارىسىدا تارقايدۇ.

بەدەندىكى قايسى سۇيۇقلۇقلاردا ئەيدىز ۋىرۇسى بولىدۇ؟

قاندا، جىنسى سۇيۇقلۇقتا (ئەرلەرنىڭ مەنىيسىدە، ئاياللارنىڭ جىنسىي ئەزا سۇيۇقلۇقىدا)  ۋە ئاپا سۈتىدە ئەيدىز كېسىلى ۋىرۇسى بولىدۇ. تەردە، ئېغىز سۇيۇقلۇقى ياكى شۆلگەيدە، چوڭ كىچىك تەرەتتە، كۆز يېشىدا ئادەتتە ئەيدىز كىزىلى ۋىرۇسى بولمايدۇ.

قانداق كىشىلەرنىڭ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش ئېھتىمالى يۇقىرى بولىدۇ؟

1. زەھەرلىك چېكىملىكنى ئوكۇل قىلىپ ئۇرۇشقا ئادەتلەنگەن كىشىلەر، بولۇپمۇ ئوكۇل ئۇرۇشتا بىر يىڭنىنى ئورتاق ئىشلەتكەن ياكى كۆپ قېتىم قايتا- قايتا ئىشلەتكەن كىشىلەر؛

2. كۆپ جىنسىي ھەمراھى بار كىشىلەر ياكى باشقىلار بىلەن قالايمىقان جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزىدىغان كىشىلەر؛

3. كۆپ قېتىم قان سالدۇرغان ياكى قان ئالغان كىشىلەر؛

4. لاياقەتسىز دوختۇرخانىلاردا ئوكۇل ئۇردۇرغان، ئوپېراتسىيە قىلدۇرغان ۋە ياكى بەدەننى مەلۇم جەھەتتە زەخمە قىلىدىغان بەزى تەكشۈرۈش ۋە داۋالاش ئىلىپ بارغان كىشىلەرنىڭ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن دەسلەپتە يۇقۇملانغاندا قانداق ئالامەتلەر بولىدۇ؟

ئادەم ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن دەسلەپتە يۇقۇملانغاندا، كۆپىنچە كىشىلەردە كۆپ ئالامەتلەر بولمايدۇ، بەزى كىشىلەردە قىزىش، بېشى ئاغرىش، ماغدۇرسىزلىنىش، بىئارام بولۇش، ئىشتى  تۆۋەنلەش قاتارلىق زۇكامدا بولىدىغان ئالامەتلەر كۆرۈلىدۇ، بىراق بۇ خىل ئالامەتلەر 2~ 4 ھەپتىلا داۋام قىلىپ يوقاپ كېتىدۇ. ئۇندىن كېيىنكى بىرنەچچە يىل ئىچىدە ھېچقانداق ئالامەت بولمايدۇ، بۇ ئەيدىز كېسىلىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى ھېسابلىنىدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغانلارنىڭ ھەممىسى چوقۇم ئەيدىز كېسىلىگە تەرەققى قىلامدۇ؟

ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان كىشىلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئەڭ ئاخىرىدا ئەيدىز كېسىلىگە تەرەققىي قىلىدۇ. ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى ئادەم بەدىنىگە كىرگەندىن كېيىن ھۈجەيرە ئىچىگە ئورۇنلىشىدۇ ۋە ھۈجەيرە ئىچىدە كۆپىيىپ قانغا كىرىدۇ. ھازىر بار بولغان ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىغا قارشى دورىلار قاندىكى ۋىرۇسنى پۈتۈنلەي ئۆلتۈرۈپ يوق قىلىۋىتەلەيدۇ، بىراق ھۈجەيرە ئىچىدىكى ۋىرۇسنى پۈتۈنلەي تازىلاپ يوق قىلىۋىتەلمەيدۇ. ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى ھۈجەيرە ئىچىدە ئۆزلۈكسىز كۆپىيىپ، قانغا چىقىپ تۇرىدۇ. نەتىجىدە داۋالاتقان كىشىلەرنىڭ ئەيدىز كېسىلىگە تەررەققىي قىلىشى ئاستا بولىدۇ، ئۆمرى داۋالاتمىغانلارغا نىسبەتەن جىلى ئۇزۇن بولىدۇ.  قىسمەن بالدۇر ئۈنۈملۈك داۋالاش ئىلىپ بارغان كىشىلەرنىڭ ئەيدىز كىسىلىگە تەرەققى قىلمىغانلىقى مەلۇم.

ئەيدىز كېسىلىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى ئادەتتە قانچە يىل بولىدۇ؟

ئەيدىز كېسىلىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى دېگىنىمىز ئادەم بەدىنى ئەيدىز كېسىلى ۋىرۇسى بىلەن تۇنجى يۇقۇملىنىپ تا ئەيدىز كېسىلىگە تەرەققى قىلغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت بولۇپ، ئادەتتە 1 يىلدىن 12 يىلغىچە ئوخشاش بولمايدۇ، كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ 3~5 يىل ئارىسىدا بولىدۇ. ئەيدىز كېسىلىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلىنىڭ ئۇزۇن- قىسقىلىقى، كىشىلەرنىڭ يېشى، سالامەتلىك ئەھۋالى، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنى قانداق يۇقتۇرۇۋالغانلىقى، داۋالىتىش ئەھۋالى قاتارلىق ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئادەتتە ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىغا يۇقۇملانغاندىن كېيىن ھېچقانداق داۋالاش ئىلىپ بارمىغان كىشىلەرنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى قىسقا بولىدۇ، ئۆمۈرى قىسقا بولىدۇ. بالدۇر ئۈنۈملۈك داۋالاش ئىلىپ برغانلارنىڭ ئەيدىز كىسىلىگە تەرەققى قىلىشى ئاستا بولىدۇ.

ئەيدىز كېسىلىنىڭ قانداق ئالامەتلىرى بولىدۇ؟

ئادەم بەدىنى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىپ، 1 ~ 12 يىللىق يوشۇرۇن مەزگىلنى بېشىدىن ئۆتكۈزۈش جەريانىدا، ۋىرۇس بەدەندە تېزدىن كۆپىيىپ، ئادەم بەدىنىنىڭ كېسەلگە قارشى تۇرۇش كۈچىنى ئېغىر دەرىجىدە زەخمىگە ئۇچرىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئادەم بەدىنى ھەر خىل كېسەللىكلەرگە ئاسان گىرىپتار بولۇپ، ھەر خىل كېسەللىك ئالامەتلەر كۆرۈلۈشكە باشلايدۇ، بۇ بىمارنىڭ ئەيدىز كېسىلى باسقۇچىغا رەسمى قەدەم باسقانلىقى ھېسابلىنىدۇ. ئادەم ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغاندا، بەدەننىڭ كېسەلگە تاقابىل تۇرۇش كۈچىنىڭ تۆۋەنلىشى تۈپەيلىدىن پەيدا بولغان ھەرقانداق كېسەلدە بولىدىغان ئالامەتلەرنىڭ ھەممىسى كۆرۈلىدۇ. ئادەتتە كۆپ ئۇچرايدىغان ئالامەت كونترول قىلىش قىيىن بولغان قىزىش، ئورۇقلاش، تىرە ۋە ئىغىز بوشلۇق يارىسى، نەمەلۇم ئۆسمە قاتارلىقلار.

ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان ھەرقانداق ئادەم چوقۇم ئۆلۈپ كېتەمدۇ؟

1981- يىلى تېببىي ئالىملار تۇنجى قېتىم ئەيدىز كېسىلىنى بايقىغاندا، ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان كۆپىنچە كېسەللەر بىر- ئىككى يىل ئىچىدە ئۆلۈپ كەتكەن. ھازىر، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنى كونترول قىلىشتا ۋە ئۇنىڭدىن ئەيدىز كېسىلىگە تەرەققىي قىلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا نۇرغۇن يىڭى دورىلار دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان نۇرغۇنلىغان بىمارلار خېلى ئۇزۇن ياشاۋاتىدۇ. بىراق، ئەيدىز كېسىلى يەنىلا جاننى ئالىدىغان كېسەل ھېسابلىنىدۇ. ھازىرچە ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلارنىڭ ئىچىدە ئۈزلۈكسىز ئۈنۈملۈك داۋالاش ئىلىپ بارغان بىر قىسىم كىشىلەر نۇرغۇن يىل ياشاۋاتىدۇ، بىراق كۆپۈنچە كىشىلەر ئۈنۈملۈك داۋالاش پۇرسىتىگە ئىگە بولالمىغانلىقى ئۈچۈن 5 يىلگە يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە ئۆلۈپ كىتىۋاتىدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن نېمىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك؟

1. ياشلارغا بولغان تەربىيەنى كۈچەيتىپ، ئۇلارنىڭ زەھەرلىك چېكىملىككە ئۆگىنىپ قېلىشنىڭ ئالدىن ئېلىش كېرەك.

2. قان ئېلىش، ئوكۇل ئۇرۇش ۋە تەكشۈرۈشلەردە، ئىمكان بار بىرلا قېتىم ئىشلىتىدىغان ئەسۋابلارنى ئىشلىتىش كېرەك.

3. ئەر- ئايال بىر- بىرىگە سادىق بولۇشى، ناتونۇش كىشىلەر بىلەن جىنسىي مۇناسىۋەت ئۆتكۈزمەسلىك، قارشى تەرەپنىڭ ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان- بولمىغانلىقىنى بىلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، ئۇلار بىلەن جىنسىي مۇناسىۋەت قىلماسلىق ياكى جىنسىي مۇناسىۋەت قىلغاندا ئەڭ ياخشىسى ئۆزىنى قوغداش ۋاسىتىسى قوللىنىش كېرەك.

4. ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىمالى بولغان ئەر- ئايال، ۋاقتىدا تەكشۈرتۈش كېرەك، ئەگەر ئەيدىز كېسىلى بىلەن يۇقۇملانغانلىقى بايقالسا، ئەڭ ياخشىسى بالىلىق بولماسلىق كېرەك.

5. ئەگەر ئىمىۋاتقان بالىسى بار ئايالنىڭ ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى بولسا، ياكى ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان بولسا، بالىسىنى ئېمىتمەسلىك كېرەك.

زەھەرلىك چېكىملىك بىلەن ئەيدىز كېسىلىنىڭ قانداق مۇناسىۋىتى بار؟

زەھەرلىك چېكىملىك بىلەن ئەيدىز كېسىلىنىڭ بىۋاسىتە مۇناسىۋىتى يوق، بىراق، زەھەرلىك چېكىملىك چېكىشكە ئۆگىنىپ قالغانلار، كېيىنچە زەھەرلىك چېكىملىكنى نەپەس يولى ئارقىلىق ئىستېمال قىلىشتىن تومۇرغا ئوكۇل قىلىپ ئۇرۇشقا تەرەققىي قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن ھەمدە زەھەرلىك چېكىملىكنى ئىستېمال قىلغۇچىلار بىر يىڭنىنى ئورتاق ئىشلەتكەنلىكى ئۈچۈن، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى ناھايىتى يۇقىرى بولىدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ئايالنىڭ بالا تۇغۇشى خەتەرلىكمۇ؟

ئەلۋەتتە خەتەرلىك. ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ئايال بالىلىق بولغاندا، يېڭى تۇغۇلغان بالىنىڭ ھەممىسى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىشى ناتايىن، بىراق، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى ناھايىتى يۇقۇرى. بالا تۇغۇلغاندىن كېيىن ئېمىتىشنىڭ ئۆزىمۇ خەتەرلىك. ئۇنىڭ ئۈستىگە بالىنىڭ بالاغەتكە يەتمەيلا يېتىم بولۇپ قېلىش ئېھتىمالى بار، شۇڭا، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ئايال ئەڭ ياخشىسى بالىلىق بولماسلىق كېرەك.

ئەيدىز يېتىملىرى دىگەن نىمە؟

ئەيدىز يېتىملىرى دېگىنىمىزدە ئاساسلىقى ئاتا- ئانىسى ئەيدىز كېسىلى تۈپەيلىدىن ئۆلۈپ كېتىپ يېتىم قالغان بالىلارنى كۆزدە تۇتىدۇ.

قان سېلىش خەتەرلىكمۇ؟

ئەيدىز كېسىلى تارقىلىشقا باشلىغان دەسلەپكى مەزگىلدە، نۇرغۇن كىشىلەر قان سېلىش ئارقىلىق ئەيدىز كېسىلى بىلەن يۇقۇملانغان بولۇپ، ھازىر قان تەقدىم قىلغۇچىلارغا سىستېمىلىق تەكشۈرۈلىدىغان بولغاچقا، قان سېلىش ئارقىلىق ئەيدىز كېسىلى بىلەن يۇقۇملانغانلارنىڭ سانى كۆپ دەرجىدە تۆۋەنلىگەن. شۇنداقتىمۇ تۆۋەندىكى بىرنەچچە سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن يەنىلا مەلۇم دەرىجىدە خەتىرى بار.

1. شارائىتى ناچار رايونلاردا، بولۇپمۇ بەزى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەت ۋە رايونلاردا قان تەقدىم قىلغۇچىلارغا تەلەپ يۇقىرى ئەمەس. ئۇلار سىستېمىلىق تەكشۈرۈلمىگەنلىكى ئۈچۈن، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان قان باشقىلارغا سېلىنىپ قىلىشى مۇمكىن.

2. ئەگەر قان تەقدىم قىلغۇچى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغىلى 3 ئاي بولمىغان بولسا تەكشۈرۈشتە ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى يالغان ئىنكار قىلىنىدۇ. بۇنداق كىشىنىڭ قېنىنى قوبۇل قىلغۇچى ئەيدىز كېسىلى بىلەن يۇقۇملىنىشى مۈمكىن.

3. قاننى ئېلىش، بىر تەرەپ قىلىش، توشۇش ۋە كېسەلگە سېلىش جەريانىدا ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن بۇلغىنىش.

ئەگەر مەكتەپتە بىرەر ئوقۇغۇچى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان بولسا ياكى ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان بولسا، باشقا بالىلارغا يۇقامدۇ؟

ياق، يۇقمايدۇ. ئادەتتىكى نورمال ئۇچۇرىشىش، مەيلى ۋاقتى ئۇزۇن ياكى قىسقا بولسۇن، ئۆزئارا يۇقۇش خەتىرى يوق. بۇ خىلدىكى ئۇچرىشىش بارلىق كوللېكتىپ تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئەگەر رېستۇراندا تاماق ئەتكۈچى ئاشپەز ياكى كۈتكۈچى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ياكى ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان بولسا، ئۇ رېستۇرانتتا تاماق يىگۈچىلەرگە يۇقامدۇ؟

ياق، يۇقمايدۇ. رېستۇراندا تاماق يېيىش ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىنى ئاشۇرمايدۇ. ھازىرغا قەدەر ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنىڭ تاماقتىن يۇققانلىقى توغرىسىدا ھېچقانداق ئىسپات يوق.

ئەگەر بەدىنىم ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىنىڭ قېنى بىلەن بۇلغانسا، مەن چوقۇم ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىمەنمۇ؟

ئەگەر بەدىنىڭىزدە ھېچقانداق زەخمە بولغان جاي بولمىسا، سىز ئادەتتە ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانمايسىز، بىراق شۇنداقتىمۇ ئېھتىيات قىلىڭ.

چىش چوتكىسى، ساقال ئالغۇچ قاتارلىق شەخسىي بۇيۇملىرىمنى چوقۇم باشقىلاردىن ئايرىم ئىشلىتىشىم كېرەكمۇ؟

ئەلۋەتتە شۇنداق. بۇ بۇيۇملار قان بىلەن بۇلغىنىشى مۈمكىن.  گەرچە بۇ ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنى تارقىتىدىغان مۇھىم ۋاسىتە بولمىسىمۇ، بىراق يەنىلا مەلۇم دەرىجىدە خەتىرى بار.

بىر كىشىنىڭ ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ياكى يۇقۇملانمىغانلىقىنى قانداق بىلگىلى بولىدۇ؟

بىر كىشىنىڭ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ياكى يۇقۇملانمىغانلىقىنى قاندىكى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىغا قارشى "ئانتىبودىي" تەكشۈرۈپ ئېنىقلاش ئارقىلىق بىلگىلى بولىدۇ. ئادەم ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغاندىن كېيىن 3  ئاي ئەتىراپىدا بەدەندە ئەيدىز ۋىرۇسىغا قارشى ئانتىبودىي ئىشلەپ چىقىرىدۇ. ئەگەر مەلۇم كىشىنىڭ قېنىدىن بۇ خىلدىكى ئانتىبودىي تېپىلسا، بۇ كىشىنى ئەيدىز كېسىلى بىلەن يۇقۇملىنىپتۇ دەپ ھۆكۈم چىقىرىشقا بولىدۇ. بىراق، ئانىسى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان يېڭى تۇغۇلغان بالىغا بۇ ھۆكۈمنى چىقىرىشتا يەنىمۇ ئىلەىرلىگەن ھالدا تەكشۈرۈش ئىلىپ بىرىشقا توغۇرا كىلىدۇ.

ئۇندىن باشقا يەنە قاندىكى ئەيدىز ئانتىگىنىنى ۋە ئەيدىز ۋىرۇس سانىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، بىر ئادەمنىڭ ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ۋە ياكى يۇقۇملانمىغانلىقىنى بىلىش مۈمكىن.

ئەيدىز ۋىرۇسى كۆرۈشۈش ياكى قۇچاقلىشىشتەك ئادەتتىكى ئالاقىلىشىش ئارقىلىق تارقامدۇ؟

ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى، بۇ ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان كىشىلەرنىڭ تۇتۇش، سىلاش، قۇچاقلاشتەك ئادەتتىكى ئالاقىلىشىش ئارقىلىق تارقىمايدۇ. تەتقىقات نەتىجىسىدىن مەلۇم بولۇشىچە، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان قان ۋە جىنسىي بەز سۇيۇقلۇقى، ئانا سۈتى قاتارلىق بەدەن سۇيۇقلۇقى بىلەن بىۋاسىتە قويۇق ئالاقىلىشىش ئارقىلىق تارقايدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسى سۆيۈشۈش ئارقىلىق تارقامدۇ؟

تەتقىقات ئارقىلىق ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان بەزى كىشىلەرنىڭ شۆلگەي ياكى ئېغىز سۇيۇقلۇقىدا قىسمەن ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنىڭ بارلىقى بايقالغان بولسىمۇ، بىراق ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنىڭ سۆيۈش ئارقىلىق يۇقىدىغانلىقىغا تېخى تولۇق ئىسپات يوق. شۇنداقتىمۇ كېسەللىكنى كونترول قىلىش مەركىزى كىشىلەرنى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغانلارنى سۆيگەندە، قاتتىق سۆيۈشۈشتىن ساقلىنىشقا ئاگاھلاندۇرىدۇ. چۈنكى بۇنداق سۆيگەندە ئېغىزدىن قان چىقىش ئەھۋالى كېلىپ چىقىپ، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش خەتىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان كىشى بىلەن بىر ئۆيدە تۇرۇش بىخەتەرمۇ؟

ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلار بار ئائىلىلەرنى تەتقىق قىلىش نەتىجىسىدىن قارىغاندا ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى قاچا- قۇچا، لۆڭگە، كارۋات، يوتقان- كورپە، ئوبىرنى قاتارلىق ئۆي سەرەمجانلىرىنى بىرگە ئىشلىتىش ئارقىلىق يۇقمايدۇ. ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىنىڭ قېنى بىلەن ئۇچرىشىش خەتەرلىك. شۇڭا ساقال ئالغۇچ، چىش چوتكىسى قاتارلىقلارنى چوقۇم ئايرىم ئىشلىتىش كېرەك.

ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلار بىلەن مونچىغا ۋە ئوبىرنىنى ئورتاق ئىشلىتىش بىخەتەرمۇ؟

ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلار بىلەن بىر مونچىغا چۈشۈش، بىر ئوبىرنىنى ئورتاق ئىشلىتىش خەتەرلىك ئەمەس. ئەگەر ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىنىڭ قېنى ۋە جىنسىي بەز سۇيۇقلۇقلىرى بىلەن بىۋاسىتە قويۇق ئالاقىلاشسىڭىز، ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى سىزگە يۇقىشى مۈمكىن.

يۆتەل ۋە چۈشكۈرۈش ئارقىلىق ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى يۇقامدۇ؟

زۇكام قاتارلىق بەزى كېسەللىكلەر يۆتەل ۋە چۈشكىرىش ئارقىلىق تارقايدىغان بولسىمۇ، بىراق ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى ئۇ يوللار ئارقىلىق تارقىمايدۇ.

پاشا ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنى تارقىتامدۇ؟

پاشا ۋىرۇستىن كىلىپ چىققان بىر قىسىم كىسەللىكلەرنىڭ تاقىلىشىدا ناھەيتى موھىم رول ئوينىسىمۇ بىراق تەتقىقات نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى پاشا ۋە باشقا ھاشارەتلەرنىڭ چېقىشى ئارقىلىق يۇقمايدۇ.

ئەيدىز كىسىلىگە قانداق دىياگۇنۇز قويىلىدۇ؟

ھازىر ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ۋە ياكى يۇقۇملانمىغانلىىقىغا، ۋە ئەيدىز كىسىلىگە دىياگۇنۇز قويۇش بۇرۇنقىغا نىسبەتەن كۆپ ئادىلاشقان بولۇپ، ھازىر كىشىلەر ھەتتا ئۆيدىمۇ بۇ جەھەتتە تەكشۈرۇش ئىلىپ بارىپ، ئۆزىگە ئۆزى دىياگۇنۇز قويالايدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسىنى ئۆيدە تەكشۈرۈش

ئەيدىز كىسىلىنى تەكشۈرۈشتە ئاسالىقى قاندىكى ئەيدىز ۋىرۇس سانى، ئەيدىز ۋىرۇسى ئانتىگىنى، ئەيدىز ۋىرۇسىغا قارشى ئانتىبودىي ۋە CD4 ھۈجەيرە سانى تەكشۈرلىدۇ. 

قاندىكى CD4 ھۈجەيرە سانى نورمالدا 400 بىلەن 1600 ئارىسىدا بولۇپ، ئادەم ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغاندا، ۋىرۇس CD4 ھۈجەيرەسىنى ۋەيران قىلىدۇ، نەتىجىدە ئۇنىڭ سانى كىسەلنىڭ ئىغىرلىشىشىغا ئەگىشىپ تۆۋەنلەپ ماڭىدۇ.

ئەيدىز ۋىرۇسىنى تەكشۈرۈش تۈرلىرى

ئەيدىز كىسىلىنىڭ ھازىرقى داۋالاش ئەھۋالى

ئەيدىز كىسىلىنى ھازىر مەۋجۇت بولىۋاتقان دورىلارنىڭ بىر نەچچە خىلى بىلەن ئۇزلۇكسىز داۋالاش ئىلىپ بىرىش ئارقىلىق قاندىكى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسىنى توۋەنلەتكى ھەتتە تامامەن يوقاتقىلى، باشقىلارغا يۇقتۇرۇش ئىھتىماللىقىنى تۆۋەنلەتكىلى  ۋە بىمارلارنىڭ ئومۇرىنى ئۇزارتقىلى بولىدۇ.  بىراق ئەگەر داۋالاش توختاپ قالسا بىر مەزگىلدىن كىيىن ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى يەنە قايتىپ كىلىشى مۈمكىن. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى ئاساسلىقى لىمفا ھۇجەيرىسى ۋە باشقا ئىمىيۇنۇت ھۇجەيلىرى ئىچىدە ياشاپ ۋە ئۇ يەردە كوپەيگەنلىگى ئۈچۈن، قاندىكى ۋىرۇسلار دورا ئارقىلىق ئولتۇرۇلگەن تەقدىردىمۇ، داۋالاش توختاپ بىر مەزگىل ئوتكەندىن كىيىن ئۇ ھۇجەيرەلەر ئىچىدە ساقلىنىپ قالغان ۋە پۇرسەت كۈتۈپ ياتقان ۋىرۇسلار كوپىيىپ قايتا قانغا كىرىدۇ. ھازىر ئەيدىز كىسىلى ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغانلار ئىچىدە ئۈزلۈكسىز داۋالىنىش ئارقىلىق 20 يىلدىن ئارتۇق ئومۇر كورگەنلەر ئاز ئەمەس. لىكىن ھازىر ئەيدىز كىسىلىنى داۋالاشتا ئۈنۈملۈك دەپ قارالغان كۆپۈنچە دورىلار خىلىلىلا قىممەت بولغىنى ئۈچۈن كۆپ ساندىكى ئەيدىز بىمارلىرى ئۈنۈملۈك داۋالاش پۇرسىتىگە ئىگە بولالماي، ھاياتىدىن ئايرىلماقتا. شۇڭا ئەيدىز كىسىلىنىڭ ئالدىنى ئىلىش يەنىلا بەك موھىم.

بىرىنجى دىكابىر "دۇنيا ئەيدز كۈنى" گە ئاتايمەن