Dunya Eydiz kuni we Uyghurlarda Eydiz

Kirish soz

Eydiz kisilidin qandaq saqlinish toghursidiki uchur we bilimlerni putun dunya miqyasida keng kolemde teshwiq qilish meqsitide Dunya Sehiye Teshkilati 1988-yilidin bashlap her yili 12-ayning 1-kunini Dunya Eydiz Kuni qilip biketken. Eydiz kisili bayqalghandin biri Eydiz kisilige qarshi ilip birilghan tirishchanliqlar netijiside nurghun dowletlerde Eydiz kisili unumluk konturul qilinip, dawalash jehettimu kozige korunerlerlik netijilerge irishken bolsimu, biraq Uyghurlar arisida Eydiz kisilining tarqilishi yenila ighir bolmaqta. Bu yilqi Eydiz kuni munasiwiti bilen men uzundin biri toplap kiliwatqan bu jehettiki sanliq melumatlarni diqqitinglerge sunmaqchi. Bular peqetla hokumet tizimlikidiki sanliq melumatlar bolup, emili ehwal buningdin xilila ighir bolushi mumkin.

Eydiz kisili toghursida qisqiche chushenche

Memet Emin

Eydiz  (AIDS) kisili diginimiz adem bedining bilen yuqumlinishi netijiside bedining immiyunut kuchining zehminilishi sewebidin kilip chiqqan her xil egeshme kisellikler toplimi bolup, 80-yillarning bishida Amirikida tunji qitim bayqalghan.

Eydiz  (AIDS) digen soz bolsa En'giliz tilidiki adem bedining immiyunut kuchining yoq bolushi sewibidin kilip chiqqan kisellikler toplimi digen sozning qisqartilmisidin kelgen.

Eydiz  kisili HIV dep atalghan eydiz kisili virusi bilen yuqumlinishtin kilip chiqqan bir xil yuqumluq kisel bolup, eydiz kisili virusi asasliqi qan, jinsiy munasiwet we apidin baligha yuqush qatarliq wastiler arqiliq insanlar arsida tarqaydu.   

HIV diginimiz En'giliz tilidiki "Insanlarning imiyunut kuchini yoq qilghuchi virus" digen sozning qisqartilmisi bolup, u adem bedinide eydiz kisili peyda qilghuchi virus hisaplinidu. Eydiz kisili virusi ikki xil bolup, biri Eydiz virusi-1, yene biri Eydiz virusi-2. Eydiz virusi-1 bolsa eng deslepte bayqalghan eydiz kisili virusi bolup, uning yuqush we zexmilendurush kuchi kuchluk, hazir mewjut bolghan mutleq kop sandiki Eydiz virusi bilen yuqumlan'ghuchilar Eydiz virusi-1 din kilip chiqqan. Eydiz virusi-2 ning yuqush we zexmilendurush kuchi nisbeten towen bolup, bu xil virus bilen yuqumlan'ghuchilarning kisel tereqqiyati nisbeten asta.

Eydiz kisilining tereqqiyat jeryani

 

Adem bedini eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghandin kiyin texminen 1 yildin 12 yilghiche bolghan mezgilni bashtin kechurgendin kiyin, andin Eydiz kisilige tereqqiy qilidu, bu mezgil Eydiz  kisilining yoshurun mezgili dep atilidu. Adem bedini Eydiz  kisili wirusi bilen yuqumlinip, tixi Eydiz kisilige tereqqiy qilmighan u kishiler Eydiz kisili wirusini ilip yurguchiler yaki eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchilar dep atilidu. Adette Eydiz  kisili virusini ilip yurguchiler yaki eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchilarda alahide kisel alamiti bolmaydu, biraq bashqilargha yuqturushning ihtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. Adem Eydiz  kisili virusi bilen yuqumlunup, oxshimighan tarixtiki yoshurun mezgilni otkuzup Eydiz  kisilige tereqqiq qilghandin kiyin adette 2 yildin 5 yilghiche omur koreleydu. Bir qisim kishiler bolsa tiximu qisqa waqit ichide olup kitishi mumkin.

Eydiz  kisili virusi adem bedinige kirgendin kiyin aldi bilen adem bedinining imiyunut kuchini saqlashta eng mohim bolghan T yardemchi hujeyre yaki CD4 T hujeyre we Makrofaj hujeyrisi ichige soqunup kirip, bu hujeyrilerning biwaste we wastiliq zexmilinishini kelturup chiqiridu. Eydiz kisili virusi bu hujeyrilerning ichige kirgendin kiyin bu hujeyrilerning yadrosigha tayinip kopiyip, tiximu kop hujeyrilerning yuqumlunishini kelturup chiqiridu. Bu hujeyrilerning Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunishi ikki xil shekilde bolidu. Birinjisi CD4 T hujeyriler arisida oz ara yuqumlunush. Ikkinjisi kopeygen viruslar qan iqimigha we bashqa beden ajratmirilirigha kirip, bashqa orunlardiki CD4 T hujeyrilerge yuqush.

Eydiz  virusi adem bedinige kirip deslepki mezgildiki tiz kopiyish mezgilini bashtin otkuzgendin kiyin, miliyatlarche virus qan iqimigha kirip, qan iqimidiki CD4 T hujeyre sanining kozge korunerlik derijide ushtumtut towenlep kitishini kelturup chiqiridu. Tengla waqitta qandiki bu miliyartlarche virus sewebidin CD8 T hujeyre akitipliship, virus bilen yuqumlan'ghan hujeyrilerni olturushke bashlaydu, we qandiki virus sanini towenlitidu, CD4 T hujeyre sanining eslige kilishige yardem biridu. Eydiz kisili virusining CD4 T hujeyrini zexmilendurup uning sanini towenlitish bilen CD8 T hujeyrisining virusni olturup, CD4 T hujeyrisining eslige kilishige yardem birishtek bu ikki xil qarmu qarshi heriket arisidiki qayta qayta kuch sinash netijiside bedendiki asasliq imiyun hujeyrisi bolghan CD4 T hujeyrisining sani uzluksiz azlap, melum towen chektin towenlep ketkende, bedenning imiyunut kuchining bedenni qoghdash qabiliti tamamen yoqap, her xil purset peres kiseller peyda bolushqa bashlaydu. Bu adem bedinining Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunishidin Eydiz kisilige tereqqi qilish jeryani hisaplinidu.

Insanlar Eydiz kisilige tereqqi qilghandin kiyin bedenning imiyunut kuchi ighir derjide zexmige uchurash netijiside her xil purset peres kisellerge asan giriptar bolidu. Eydiz kisilining kisellik alametliri shu giriptar bolghan purset peres kisellerge baghliq bolidu. Adette eydiz kisilige giriptar bolghanlarda kop uchuraydighan purset peresler kisellikler konturul qilish qiyin bolghan Opke yallughi, Tire yallughi, Ashqazan yallughi, Uchey yallughi, Ichi surush, Minge yallughi we Her xil yaman supetlik osme (rak) kiselligi qatarliqlardur.

Eydiz kisilige diyagunuz qoyush we uni basquchqa ayrish

Bir ademning Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghan yaki yuqumlanmighanliqigha diyagunuz qoyushta asasliqi towendiki bir yaki birnechche xil tekshurush usuli qollinilidu.

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghan mutleq kop sandiki kishiler Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunup 3 heptidin 12 hepte ichide bedende Eydiz virusqa qarshi antitila (kiselge qarshi iliminit) ishlep chiqiridu. Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghuchining bedinide Eydiz virusigha qarshi bu xil antitila ishlep chiqirilghandin kiyin, qandin bu xil antilani tekshurup chiqish arqiliq diyagunuz qoyghili bolidu. Biraq, anisi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghan yingi tughulghan 18 ayliqtin kichik baligha nisbeten bu netijigila tayinip bundaq hokum chiqirishqa bolmaydu. Eger tekshurghuchining qinidin bu xildiki antitila tipilmisa, u kishining Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghanliqini tamamen inkar qilghili bolmaydu.

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghuchining bedinide Eydiz virusigha qarshi antitila ishlep chiqirilishtin burun we yaki qandin Eydiz virusigha qarshi antitila tipilmighanda HIV-RNA, HIV-DNA we yaki p24 antiginni PCR yaki Eydiz kisili virusigha qarshi antila arqiliq tekshurup diyagunuz qoyush mumkin. Anisi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghan yingi tughulghan 18 ayliqtin kichik baligha nisbetenmu bu xil tekshurush usuli qollinilidu.

Eydiz virusi bilen yuqumlan'ghanliqigha we Eydiz kisilige tereqqiyat ehwaligha baha birishte bimarda mewjut bolghan her xil kisellik alamitidin bashqa qandiki CD4 T hujeyrisining sanini tekshurup chiqish arqiliq Eydiz virusi bilen yuqumlinsih ehwalining ighir yenggilikige we Eydiz kisilining terqqiyat basquchlirigha konkirit baha birish mumkin.

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunishning deslepki basquchi: hichqandaq kisel alamiti yoq we yaki jiddi xarektirliq virus bilen yuqumlunishta bolidighan bezi kisel alametliri bolush;

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunishning birinji basquchi: hichqandaq kisel alamiti yoq; qandiki CD4 T hujeyrisining her mikro mitir qandiki sani 500 din artuq bolush. Bezi limfa tugunchiliri azarq ishship qilish;

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunishning ikkinji basquchi: qayat qozghalghan yuquri nepes yoli yallughi, ighiz boshluqi yallughi; qandiki CD4 T hujeyrisining her mikro mitir qandiki sani 500 din towen bolush;

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunishning uchunji basquchi: qayat qozghalghan we iniq sewebi bolmighan asta xarektirliq ichi surush, ighir derijidiki opke yallughi; qandiki CD4 T hujeyrisining her mikro mitir qandiki sani 350 din towen bolush;

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunishning totunji basquchi: ighir derijidi minge, kanay, opke,  qizil ongkech baktirye we yaki heqiqi baktirye yallughi; Karposi osmisi; qandiki CD4 T hujeyrisining her mikro mitir qandiki sani 200 din towen bolush;

Amirki kiselliklerni konturul qilish idarisi terepidin tuzup chiqqan Eydiz kisilining besh basquchi:

Nolinji Basquch: Eydiz virusigha munasiwetlik herqandaq teshkurush netijisi putunley normal bolghan kundin 180 kun arisi.

Birinji Basquch: qandiki CD4 T hujeyrisining her mikro mitir qandiki sani 500 din artuq bolush we Eydiz kisilige munasiwetlik hichqandaq alamet bolmasliq.

Ikkinji Basquch: qandiki CD4 T hujeyrisining her mikro mitir qandiki sani 500 din towen 200 din artuq bolush we Eydiz kisilige munasiwetlik hichqandaq alamet bolmasliq.

Uchunji Basquch: qandiki CD4 T hujeyrisining her mikro mitir qandiki sani 200 din towen bolush we Eydiz kisilige munasiwetlik alametler bolush.

Namelum Basquch: yiterlik melumat bolmasliq sewebidin yuraqqi hichqandaq basquchqa ayrighili bolmasliq;

 Eydiz kisilini dawalash

Eydiz kisilini saqaymas kisel digenlik herguzmu dawasi yoq kisel digenlik emes. Eydiz kisili gerche dawalash  arqiliq uzul kisil saqaytish hazirche qiyin bolghan bir kisel bolsimu, biraq hazir mewjut bolghan Eydiz virusigha qarshi dorilar bilen dawalash arqiliq bimarning omurini kozge korunerlik derijide uzartqili bolidu.

Eydiz kisilini dawalaydighan tunji dora 1987-yili testiqlinip Eydiz kisilini dawalash uchun resmi ishlitishke bashlighandin hazirgha qeder 5 xil turdiki 30 xildin artuq Eydiz kisili virusigha qarshi dora dunyagha keldi we Eydiz kisili virusigha qarshi yingi dorilar uzluksiz dunyagha kelmekte, dawalash unimimu uzluksiz yaxshilanmaqta.

Eydiz kisilini dawalashta ishlitilidighan bu virusqa qarshi dorilar asasliqi Eydiz virusining kopiyish jeyanidiki melum bir inzimni cheklesh (Reverse transcriptase inhibitor, Protease inhibitor) arqiliq Eydiz virusining kopiyishini cheklep, eydiz virusning sanini towenlitish arqiliq eydiz kisilining tereqqiyatini astilitish rolini oynaydu.

Eydiz  kisilini hazir mewjut boliwatqan bu dorilarning ikki we uch xili bilen uzluksiz dawalash ilip birish arqiliq, bimarning omurini uzartqili bolidu. Emiliyette hazir eydiz virusi bilen yuqumlanghanlar ichide dawalinish arqiliq 20 yildin artuq omur korgenler az emes.

Hazirqi dawalash tejirbilirige asaslan'ghanda Eydiz virusigha qarshi dorilar bilen unumluk dawalash ilip birish aqrqiliq bimarlarning qinidiki Eydiz virusi sanini eng towen derijide konturul qilghili bolidu, hette qismen bimarlarning qinidiki Eydiz virusi tamamen yoqighanliqi melum, biraq dawalash toxtap qalsa, bir mezgildin kiyin qandiki Eydiz kisili virusi yene qayta kopiyishi mumkin. Shunga dawalashta eng muhim we unumluk bolghan mesile muhapiq dora tallap, dawalashni uzluksiz dawalamlashtursh.

Hazir bir bimarning yilliq Eydiz kisili virusigha qarshi dawalash ilip birish heqqi (Amirkida) 10 ming dollar bilen 15 ming dollar ariliqida bolup. bimarlarning uzluksiz unumluk dawalinishi nurghun ixtizad telep qilidu. Shunga qaysi waqittin bashlap qandaq dawalash ilip birish bimarlarning emili ehwaligha asasen unumluk ilip birish bekla zorur.

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghanlargha nisbeten virusqa qarshi dawalash ilip birishning we dawalash unimining yaxshi yamanliqini olcheydighan olchem bimarning qinidiki CD4 T hujeyrisining sani bolup, Dunya Sehiye Teshkilati eger bimarning her bir mikro mitir qinidiki CD4 T hujeyrisining sani 500 din towen bolsa derhal dawalash ilip birish kireklikini oturgha qoyghan. Eger bimarning her bir mikro mitir qinidiki CD4 T hujeyrisining sani 350 din towen bolsa, meyli bimarda kisel alametliri bolsun we yaki bolmisun, derhal dawalash ilip birip bekla muhim. Undin bashqa eger bimarda Eydiz kisilining herqandaq kisel alameti bolghanda, bimarning qinidiki CD4 T hujeyrisining sanining qanche bolushidin qetti nezer Eydiz kisili virusigha qarshi dawalashni derhal bashlash kirek.

Amirkida Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghan herqandaq ademning, meyli unlarning qinidiki CD4 T hujeyrisining sanining qanche bolushi we kisel alametlirining bolush bolmasliqidin qetti nezer, derhal eydiz kisili virusigha qarshi dawalash ilip birish teklip qilin'ghan.

Dawalash eng unumluk bolghanda bimarning her millilitir qinidiki Eydiz virusi RNA sani 50 din towenlesh, we qandiki towenlep ketken CD4 T hujeyrisining sani kopiyip eslige kilishtur. Eger bimarning her millilitir qinidiki Eydiz virusi RNA sani yenila 400 din yuquri bolghanda, dawalashning unimi yaxshi bolmighan bolidu.

Eydiz virusi bilen yuqumlan'ghan kichik balilarni dawalashta, Dunya Sahiye Teshkilati 5 yashtin kichik balilarni kichik balilar qatarida dawalash ilip birishni, 5 yashtin chong balilarni chonglar bilen oxshash dawalash ilip birishni telep qilidu. Amirka bolsa 12 ayliqtin kichik barliq balilargha, we bir yashtin chong 5 yashtin kichik bolghan, her bir millilitir qandiki Eydiz virusi RNA sani 100 mingdin artuq bolghan balilargha nisbeten eydiz virusigha qarshi dawalash ilip birishni teklip qilidu.

Eydiz kisili we Ediz kisili virusi bilen munasiwetlik kop sorilidighan soallar

1. Eydiz (AIDS) bilen HIV ning menisi nime? Ularning nime munasiwiti we perqi bar?

AIDS digen soz Inglizchidiki “Acquired Immune Deficiency Syndrome” digen sozning birinchi herpliridin tuzulgen soz bolup, “adem bedinining immonitit kuchi zexminilish sewebidin kilip chiqqan kisellikler toplimi” digen menani bilduridu.

HIV digen soz bolsa Ingilizchidiki “Human Immunodeficiency Virus” digen sozning birinchi herpliridin tuzulgen soz bolup, “adem bedinining immonitit kuchini zexmilendurguch wirusi” digen menani bilduridu.

Adem bedini HIV bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni bashtin kechurgendin kiyin Eydiz kisilige tereqqiy qilidu; yeni HIV bolsa Eydiz kisilini kelturup chiqiridighan bir xil wirus.

2. Adem bedinidiki qaysi suyuqluqlarda eydiz kisili wirusi bolidu?

Ediz kisili virusi (HIV) asasliqi qanda, erlerning meniyside, ayallarning jinsiy eza suyuqluqida we sutide bolidu. Terde, ighiz suyuqluqi yaki sholgeyde, chong kichik terette, koz yishida adette eydiz kizili wirusi bolmaydu.

3. Eydiz kisili wirusi asasliqi qandaq yollar arqiliq kishiler arisida tarqaydu?

Eydiz  kisili virusi asasliqi qan, jinsiy munasiwet, apidin baligha yuqush qatarliq wastiler arqiliq kishiler arsida tarqaydu.  

Eydiz  kisili yuqushning asasliq yolliri

1.     Eydiz yuqumdarliri yeni Eydiz virus bilen yuqumlan'ghuchi we Eidiz kisilige giriptar bolghuchilar bilen jinsi munasiwet qilish arqiliq yuqush;

2.     Zeherlik chikimlik chekkuchiler arisida bir yingnini ortaq ishlitish arqiliq yuqush;

3.     Eydiz virusi bilen yuqumlan'ghuchi ighir-ayaq ayaldin balisigha yuqush yeni ighir ayaq bolush jeryanida, yenggish jeryanida baligha yuqush;

4.     Eydiz virusi bilen yuqumlan'ghuchi apa balisini imitish arqilqi bowaqqa yuqush;

5.     Qan silish, qan ilish we her xil olchemlik bolmighan tibbi meshghularlar arqiliq yuqush;

Eydiz kisili yuqmaydighan ehwallar

1.     Normal alaqe qilishtin (korushush, quchaqlishish)

2.     Ter we sholgeydin

3.     Su we yimek ichmektin

4.     Adettiki turmush boyumliridin

5.     Munchida yuyunush we su uzush kolchigide su uzushtin

4. Qandaq kishilerning Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish ihtimali yuqiri bolidu?

Zeherlik chikimlikni okul qilip urushqa adetlengen kishiler, okul urushta bir yingnini ortaq ishletken yaki kop qitim qayta-qayta ishletken kishiler, kop jinsiy hemrasi bar kishiler, bashqilar bilen qalaymiqan jinsiy munasiwet otkuzidighan kishiler, we yaki bashqilar bilen jinsi munasiwet otkuzgende ozini qoghdaydighan hichqanda usul qollanmighan kishiler, kop qitim qan saldurghan yaki qan alghan kishiler.

5. Eydiz kisili wirusi bilen deslepte yuqumlanghanda qandaq alametler bolidu?

Adem eydiz kisili wirusi bilen deslepte yuqumlanghanda, kopinche kishilerde kop alametler bolmaydu, bezi kishilerde qizish, bishi aghrish, maghdursizlinish, biaram bolush, ishtihasi towenlesh qatarliq adettiki zukamda we yaki virus bilen yuqumlan'ghanda bolidighan adettiki kisel alametliri korulidu, biraq bu xil alametler 2~4 heptila dawam qilip yoqap kitidu. Undin kiyinki birnechche yil ichide hichqandaq kisel alamiti bolmaydu, bu Eydiz kisilining yoshurun mezgili hisablinidu.

6. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghanlarning hemmisi choqum Eydiz kisilige tereqqi qilamdu?

Eydiz kisili virusi bilen yuqumlanghan kishilerning mutleq kop qismi eng axirida Eydiz kisilige tereqqiy qilidu. Eydiz kisili wirusi adem bedinige kirgendin kiyin asasliqi CD4 T we Makrofaj hujeyre ichige kirip makanlishidu. Eydiz kisili wirusi bu hujeyriler ichide ozluksiz kopiyip, CD4 T hueyrisining zexmilinishini, qan’gha kirip tiximu kop hujeyrilerning yuqumlunishini we zexmilinishini kelturup chiqiridu. CD4 T hujeyrisi koplep weyran bolup, sani melum chektin towenlep ketkende Eydiz kisili kilip chiqidu. Bedenning esli kislege tarqabil turush kuchi nisbeten kuchluk we waxtida Eydiz kisili virusigha qarshi dawalash ilip barghan kishilerning bedendiki Eydiz kisel sanining kopiyishi nisbeten cheklimige uchurap, CD4 T hujeyrisining weyran bolush suriti nisbeten asta bolidu, we netijide eydiz  kisilige terreqqiy qilishimu asta bolidu, bundaq bimarlarning omrimu Eydiz kisili virusigha qarshi hichqandaq dawash  ilip barmighanlargha nisbeten uzun bolidu uzun bolidu.

7. Eydiz kisilining yoshurun mezgili adette qanche yil bolidu?

Eydiz  kisilining yoshurun mezgili diginimiz adem bedini Eydiz kisili wirusi bilen tunji yuqumlinip ta Eydiz kisilige tereqqi qilghan’gha qeder bolghan waqit bolup, adette 1 yildin 12 yilghiche oxshash bolmaydu, kopinche kishilerning 3~5 yil ariliqida bolidu. Eydiz  kisilining yoshurun mezgilining uzun-qisqiliqi, kishilerning yishi, esli bedenning imiyunut kuchi, beden chiniqturush we salametlik ehwali, eydiz kisili wirusini qandaq yuqturuwalghanliqi, Eydiz kisili virusigha qarshi dawalitish ehwali qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Adette eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghandin kiyin hichqandaq dawalash ilip barmighan kishilerning yoshurun mezgili qisqa bolidu, Eydiz kisilige tereqqi qilish tiz bolidu, omurimu qisqa bolidu.

8. Eydiz kisilining qandaq alametliri bolidu?

Adem bedini eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni bishidin otkuzush jeryanida, wirus bedende tizdin kopiyip, beden immiyunut kuchining mukemmel bolishida hel qilghuch rol aynaydighan CD4 T hujeyrisining sanni uzluksiz towenlitip, adem bedinining kiselge qarshi turush kuchini ighir derijide zexmige uchritidu. Shuning bilen adem bedini her xil purset peres kiselliklerge asan giriptar bolup, her xil kisellik alametler korulushke bashlaydu, bu bimarning Eydiz  kisili basquchigha resmi qedem basqanliqi hisablinidu. Adem Eydiz kisilige giriptar bolghanda, bedenning kiselge qarshi turush kuchining towenlishi tupeylidin peyda bolghan her xil purset peres kisellerde bolidighan her xil kisellik alametlerning hemmisi korulidu, hem ularni konturul qilish bashqa seweplerdin peyda bolghan bu xil kiselliklerni konturul qilishqa nisbeten kop qiyin bolidu. Adette kop uchraydighan kisellik alametler kontrol qilish qiyin bolghan qizish, oruqlash, nemelum osme qatarliqlar.

9. Eydiz kisilige giriptar bolghan herqandaq adem choqum olup kitemdu?

1981-yili tibbiy alimlar tunji qitim Eydiz  kisilini bayqighanda, Eydiz  kisilige giriptar bolghan kopinche kiseller bir-ikki yil ichide olup ketken. Hazir  eydiz kisili wirusini kontrol qilishta we uningdin Eydiz  kisilige tereqqiy qilishning aldini ilishta nurghun yingi dorilar dunyagha kelgen bolup, Eydiz virusi bilen yuqumlan'ghan we Eydiz kisilige giriptar bolghan nurghunlighan bimarlar xili uzun yashawatidu, hetta beziler 20 yildin artuq yashimaqta. Shundaqtimu Eydiz kisili yenila janni alidighan kisel bolup, bimarlarning olup kitishi biwaste Eydiz kisili virusidin bolmastin belki konturul qilish qiyin bolghan purset peres kisellerdin bolmaqta.

10. Eydiz kisilige dawa tipildimu?

Eydiz kisilini saqaymas kisel digenlik herguzmu dawasi yoq kisel digenlik emes. Eydiz kisili gerche dawalash  arqiliq uzul kisil saqaytish hazirche qiyin bolghan bir kisel bolsimu, biraq hazir mewjut bolghan Eydiz virusigha qarshi dorilar bilen dawalash arqiliq bimarning omurini kozge korunerlik derijide uzartqili bolidu.

Eydiz kisilini dawalaydighan tunji dora 1987-yili testiqlinip Eydiz kisilini dawalash uchun resmi ishlitishke bashlighandin hazirgha qeder 5 xil turdiki 30 xildin artuq Eydiz kisili virusigha qarshi dora dunyagha keldi we Eydiz kisili virusigha qarshi yingi dorilar uzluksiz dunyagha kelmekte, dawalash unimimu uzluksiz yaxshilanmaqta.

11. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinishtin saqlinish uchun nimilerge diqqet qilish kirek?

Yashlargha bolghan terbiyeni kucheytip, ularning zeherlik chikimlikke oginip qilishning aldin ilish kirek. Qan ilish, okul urush we tekshurushlerde, imkan bar birla qitim ishlitidighan eswablarni ishlitish kirek. Er-ayal bir-birige sadiq bolushi, natonush kishiler bilen jinsiy munasiwet otkuzmeslik, qarshi terepning Eydiz kisilige giriptar bolghan-bolmighanliqini bilmigen ehwal astida, ular bilen jinsiy munasiwet qilmasliq yaki jinsiy munasiwet qilghanda eng yaxshisi ozini qoghdash wasitisi qollinish kirek. Eydiz kisilige giriptar bolush ihtimali bolghan er-ayal, waqtida tekshurtush kirek, eger Eydiz  kisili virusi bilen yuqumlan’ghanliqi bayqalsa, waxtida dawalinish ilip birish, mesulyetchanliq tuyghusi bilen bashqilargha yuqturup qoyushtin saqlinishi kirek. Eger imiwatqan balisi bar ayalning Eydiz kisilige giriptar bolush ihtimalliqi bolsa, yaki Eydiz kisilige giriptar bolghan bolsa, balisini amal bar imitmeslik kirek.

12. Zeherlik chikimlik bilen Eydiz kisilining qandaq munasiwiti bar?

Zeherlik chikimlik bilen Eydiz  kisilining hichqandaq biwasite munasiwiti yoq, biraq, zeherlik chikimlik chikishke ugunip qalghanlar, waqitning otushi bilen zeherlik chikimlikni nepes yoli arqiliq istimal qilishtin bara bara tomurgha okul qilip urushqa tereqqiy qilidighanliqi uchun hemde zeherlik chikimlikni istimal qilghuchilar arisida bir yingnini ortaq ishletkenliki uchun, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish ihtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu.

13. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghan ayalning bala tughushi xeterlikmu?

Elwette xeterlik. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan ighir ayaq bolghanda, yingi tughulghan balining hemmisining eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinishi we eydiz kisilige tereqqi qilishi natayin, biraq, balini tughulush jeryanida apsining yuqumlan'ghan qini bilen uchurshush sewebidin eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish ihtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. Undin bashqa bala tughulghandin kiyin imitishning ozimu xeterlik. Uning ustige hazirgha qeder Eydiz kisilining unumluk dawasi bolmighachqa, bala balaghetke yetmeyla apisidin ayrilip yitim bolup qilish ihtimali bar, shunga eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan ayal eng yaxshisi baliliq bolmasliq kirek.

14. Qan silish xeterlikmu?

Eydiz  kisili tarqilishqa bashlighan deslepki mezgilde, nurghun kishiler qan silish arqiliq Eydiz kisili bilen yuqumlan’ghan bolup, hazir qan teqdim qilghuchilargha sistimiliq tekshurulidighan bolghachqa, qan silish arqiliq Eydiz kisili bilen yuqumlan’ghanlarning sani kop derjide towenligen. Shundaqtimu towendiki birnechche sewebler tupeylidin qan silishning yenila melum derijide xetiri bar. (1) Sharayiti nachar rayonlarda, bolupmu bezi tereqqiy qiliwatqan dolet we rayonlarda qan teqdim qilghuchilargha telep yuqiri emes. Ular sistimiliq tekshurulmigenliki uchun, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan qan bashqilargha silinip qilishi mumkin. (2) Eger qan teqdim qilghuchi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghili 3 ay bolmighan bolsa tekshurushte eydiz kisili wirusi yalghandin inkar qilinishi mumkin. Bundaq kishining qinini qobul qilghuchining Eydiz kisili virusi bilen yuqumlunush ihtimali nahayti yuquri bolidu. (3) Qanni ilish, bir terep qilish, toshush we kiselge silish jeryanida eydiz kisili wirusi bilen bulghinish.

15. Eger mektepte eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan yaki Eydiz kisilige giriptar bolghan oqughuchilar bolsa, bashqa balilargha yuqamdu?

Yaq, yuqmaydu. Adettiki normal uchrishish, yeni bir sinipta deris anglash, birge tapshuruq ishlesh we yaki birge tenterbiye derislirige qatnishish arqiliq Eydiz kisili virusi oz ara yuqmaydu.

16. Eger risturantta tamaq etkuchi ashpez yaki kutkuchi we yaki birer xiridar eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghan yaki Eydiz kisilige giriptar bolghan bolsa,  u risturanda tamaq yiguchilerge yuqamdu?

Yaq, yuqmaydu. Risturantta tamaq yiyish Eydiz  kisili virusi bilen yuqumlunush xewipini ashurmaydu. Hazirgha qeder eydiz kisili wirusining tamaqtin yuqqanliqi toghrisida hichqandaq ispat yoq.

17. Eger birsining bedini eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchining qini bilen bulghansa, undaqta u kishi choqum eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinamdu?

Eger bu kishining bedinide hichqandaq zexme bolghan jay bolmisa, adette eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish ihtimali bolmaydu, biraq shundaqtimu ihtiyat qilish kirek.

18. Chish chotkisi, saqal alghuch qatarliq shehsiy buyumliri arqilqi eydiz virusi yuqamdu?

Gerche bu boyumlar arqilqi eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghanlar dokilat qilinmighan bolsimu, biraq bu buyumlar qan bilen bulghinishi ihtimali bolghini uchun,  eng yaxshisi ortaq ishletmeslik kirek.

19. Bir kishining eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan yaki yuqumlanmighanliqini qandaq bilgili bolidu?

Bir kishining eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghan yaki yuqumlanmighanliqini qandiki eydiz kisili wirusigha munasiwetlik tekshurushler ilip birish arqiliq bilgili bolidu. Ularning siritqi alahidilikige we kisellik alametlirige qarap hokum chiqirish qiyin.

Bir ademning Eydiz kisili virusi bilen yuqumlan'ghan yaki yuqumlanmighanliqigha qandin Eydiz virusigha qarshi antilani tekshurush, PCR yaki Eydiz kisili virusigha qarshi antila arqiliq eydiz kisili virusining RNA sini, DNA sini we yaki p24 antiginni tekshurup chiqish arqilqi diyagunuz qoyush mumkin.

20. Eydiz kisili wirusi ozara korushush yaki quchaqlishishtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqamdu?

Eydiz kisili wirusi bu wirus bilen yuqumlanghan kishilerning tutush, silash, quchaqlashtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqimaydu. Tetqiqat netijisidin melum bolushiche, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghan qan we jinsiy bez suyuqluqi, ana suti qatarliq beden suyuqluqi bilen biwasite qoyuq alaqilishish arqiliq tarqaydu.

21. Eydiz kisili wirusi soyushush arqiliq tarqamdu?

Tetqiqat netijisige asaslan'ghanda eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghan bezi kishilerning sholgey yaki ighiz suyuqluqida qismen eydiz kisili wirusining barliqi bayqalghan bolsimu, biraq eydiz kisili wirusining soyush arqiliq yuqidighanliqigha tixi toluq ispat yoq. Shundaqtimu Kisellikni Kontrol Qilish Merkizi kishilerni eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghanlarni soygende, qattiq soyushushtin saqlinishqa agahlanduridu. Chunki bundaq soygende ighizdin qan chiqish ehwali kilip chiqip, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinish xetirini kelturup chiqirishi mumkin.

22. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan kishi bilen bir oyde turush bixetermu?

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar bar ahililerni tetqiq qilish netijisidin qarighanda eydiz kisili wirusi qacha-qucha, longge, kariwat, yotqan-korpe, obirni qatarliq oy seremjanlirini birge ishlitish arqiliq yuqmaydu. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghuchining qini bilen uchrishish xeterlik. Shunga saqal alghuch, chish chotkisi qatarliqlarni choqum ayrim ishlitish kirek.

23. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar bilen bir monchigha chushush, bir obirnini ishlitish xeterlikmu?

Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar bilen bir monchigha chushush, bir obirnini ishlitish xeterlik emes. Eger eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan'ghuchining qini we jinsiy bez suyuqluqliri bilen biwaste qoyuq alaqilashsingiz, eydiz kisili wirusi bilen yuqumlunush xetiri yuqurlaydu.

24. Yotel we chushkurush arqiliq eydiz kisili wirusi yuqamdu?

Zukam qatarliq bezi virustin kilip chiqqan kisellikler yotel we chushkirish arqiliq tarqaydighan bolsimu, biraq eydiz kisili wirusi u yollar arqiliq tarqimaydu.

25. Pasha eydiz kisili wirusini tarqitamdu?

Tetqiqat netijisige asaslan'ghanda eydiz kisili wirusi pasha we bashqa hasharetlerning chiqishi arqiliq tarqimaydu.

26. Eydiz yitimliri digen nime?

Eydiz yitimliri diginimizde asasliqi ata-anisi Eydiz kisili tupeylidin olup kitip balaghetke toshmayla ata anisidin yitim qalghan balilarni kozde tutidu.