Eydiz késelli Uyghur élida (1)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/uyghurda-eydiz-08062015154947.html?encoding=latinich yüzi (1)

Eydiz késellikining uyghur élida shiddet bilen yamrishining sewebliri we ich yüzi (1)

Nöwette ashkara boluwatqan menbeler eydiz késellikining uyghurlar wetinide tarqilish süriti eng téz, ijtimaiy tesiri eng zor, xetiri eng qorqunchluq bir késellik ikenlikini körsetmekte.

Uyghur aptonom rayonluq sehiye nazariti bilen pilanliq tughut komitéti 2014-Yilining axirida élan qilghan sanliq melumatqa qarighanda, nöwette uyghur élidiki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarning sani 43555 kishige yetken. Buning ichide 8398 bimar hayatidin ayrilghan. Hazirche hayat turuwatqan eydiz bimarliri 35157 kishi iken.

Yéqinda amérikigha kélip olturaqlashqan sehiye sahesidiki bir uyghur kespiy xadim radiomiz ziyaritini qobul qildi. Uruq-Tughqanlirining bixeterliki sewebidin ismini ashkarilashni xalimaydighan bu kishining bildürüshiche, hazirghiche xitay hökümiti élan qilghan uyghur élidiki eydiz bimarliri yaki yuqumlanghuchilirining 80 pirsenttin köprekini uyghurlar teshkil qilidiken.

U ziyaritimiz jeryanida, özining aptonom rayonluq eydiz késelliklirining aldini élish merkizide uzun yil xizmet qilghan kespiy xadim ikenlikini, eydiz késelliki we uning uyghurlar arisidiki tarqilish ehwali toghrisida bashqa herqandaq menbege qarighanda özining eng biwasite söz qilish salahiyitige ige ikenlikini tekitlidi.

Uning bildürüshiche, eydiz késelliki 1995-Yili tunji qétim uyghur élida bayqalghandin buyan taki 2008-Yilining axirighiche bolghan ariliqta asasen dégüdek ghulja, ürümchi qatarliq shimaldiki sheherlerde téz sürette yamrighan. Bu jaydiki yuqumlanghuchilar asasliqi zeher chékidighanlar bolup, ular xéroén qatarliq zeher suyuqluqini tomurigha urushta bashqilar bilen ortaq shpiris (okul yingnisi) ishlitip eydiz wirusini yuqturghan.

U ili oblastida, bolupmu sabiq ili wilayiti tewesidiki ghulja shehiri bilen uyghurlar köprek olturaqlashqan bir qisim nahiyelerde eydiz bimarliri yaki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarning 13 mingdin ashidighanliqini, ürümchide 10 mingdin ashidighanliqini ilgiri sürdi.

Mezkur kespiy xadimning bildürüshiche, 2009-Yilidiki «5-Iyul ürümchi weqesi» din kéyin eydiz késellikining asasliq tarqilish rayoni uyghur élining shimalidin jenubigha yötkelgen. Eydiz wirusi bilen yuqumlinish yoli ilgiri zeher suyuqluqini ortaq shpiris bilen tomurgha urushtin yamrighan bolsa, nöwette jinsiy munasiwet bilen yuqushqa yüzlengen.

U yéqinqi yillardin buyan aqsu, qeshqer, yeken we xoten sheherliride xitay ölkiliridin yötkep kélingen pahishe ayallarning yamrap ketkenlikini, ularning mexsus kochilarda «hösn tüzesh orni», «satirashxana», «hordaqxana», «put yuyush we uwilash orni» dégen namlarda jinsiy mulazimet bilen shughullinidighanliqini alahide tilgha aldi.

Uning körsitishiche, yerlik dairiler bu xildiki «pahishixana» tijaritige «yéshil chiragh» yéqip bergen bolup, hetta qoralliq saqchi we bironiwik mashinilar bilen ularning dukanlirini qoghdaydiken. Xitay ölkiliridin türlük yollar bilen uyghur éligha köchürüp kélingen bu pahishe ayallarning mutleq köp qismi eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlar bolup, ularning asasliq mulazimet nishani uyghurlar iken. Hetta bezi xitay xojayinlar qara eyneklik bolkiway mashinilargha xitay pahishelirini qachilap, uyghur yéziliridiki étiz-Ériqlarghiche bérip erzan bahada «jinsiy mulazimet» bilen shughullinidiken.

Mezkur kespiy xadim, eydiz késellikining jenubqa yamrishida dairilerning biwasite mesuliyiti barliqini tekitlidi. U, xitay hökümiti atalmish «muqimliq» ni bahane qilip, «térrorluq we diniy esebiylik» ke zerbe bérishke wasite tallimay heriket qolliniwatidu, halbuki, eng xeterlik késellik we ijtimaiy krizis hésablanghan eydiz késellikige qesten köz yumuwatidu, dégenlerni ilgiri sürdi.

(Dawami bar)