Eydiz késelli Uyghur élida (2)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/uyghurda-eydiz-08112015154844.html?encoding=latin

Eydiz késellikining uyghur élida shiddet bilen yamrishidiki sewebler we uning ich yüzi (2)

Uyghur élida eydiz késellikining aldini élish we tizginlesh xizmiti bilen shughullanghan kespiy xadimlarning ashkarilishiche, nöwette texminen 100 minggha yéqin uyghurning eydiz wirusi bilen yuqumlanghanliqi perez qilinmaqtiken.

Xitay hökümiti 2014-Yilining axirida élan qilghan sanliq melumatqa qarighanda, uyghur élida eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarning omumiy sani 43555 neper bolup, buning 80% ni uyghurlar igileydiken.

Mushu statistika boyiche hésablighanda, eydiz bilen yuqumlanghan uyghurlar 30 mingdin artuq bolup, xelqarada adette her bir eydiz bilen yuqumlanghuchi taki késili éniqlanghuche texminen 10 etrapidiki kishini eydiz wirusi bilen yuqumlandurushi mumkin iken.

Ilgiri uyghur aptonom rayonluq eydiz késelliki bilen jinsiy késelliklerni tizginlesh hemde aldini élish merkizide uzun yil xizmet qilghan, yéqinda gherbtiki melum döletke kélip olturaqlashqan bir uyghur kespiy xadim radiomiz ziyaritini qobul qildi.

Uning körsitishiche, nöwette xitay dairiliri élan qilghan 30 mingdin artuq uyghur eydiz yuqumlanghuchilirini xelqara ölchemdin bekmu töwen bolghan 3 hesse yuqumlandurush mumkinchiliki bilen hésablighandimu, nöwette 100 mingdek uyghurning eydiz wirusi bilen yuqumlanghanliqini perez qilish tamamen mumkinken.

U, yéqinqi birqanche yil mabeynide eydiz késellikining uyghurlar arisigha shu qeder téz yamrishining, xitay hökümitining jenubiy uyghur diyarigha türkümlep köchmen xitaylarni yerleshtürüshi bilen biwasite munasiwetlik ikenlikini tekitlidi.

Uning körsitishiche, aqsu, kucha, qeshqer, yeken we xotenlerge köchürüp yerleshtürülüwatqan xitaylarning ichide ilgiri xitay ölkiliride eydiz bilen yuqumlanghan xéli köp sandiki xitaylar bar iken. Uning üstige, dairiler uyghur éligha köchürülgen köchmen xitaylarning jenubtiki herqaysi sheherlerde «hösn tüzesh orni», «hordaqxana», «uwilash merkizi», «kéchilik bezmixana» dégendek namlar bilen pahishixana mulazimiti bilen shughullinishigha «yéshil chiragh» yéqip bergen.

Undin bashqa, u yene ötken yilidin buyan dairilerning pütün aptonom rayon miqyasida yilda ikki qétim élip bérilidighan eydiz késilining aldini élish boyiche sehiye sahesidiki teshwiqat xizmitini toxtitip qoyghanliqini tilgha aldi. 2014-Yilining may ayliridin bashlanghan «qattiq zerbe bérish» dolquni dawamida dairiler atalmish «muqimliq» ni bahane qilip eydizge qarshi ammiwi teshwiqat paaliyiti élip bérishni tosup qoyghan.

Eydiz késellikining uyghurlar arisigha shunche téz yamrishidiki bezi sewebler heqqide hazir amérikida yashawatqan yene bir uyghur ziyaliy radiomiz ziyaritini qobul qildi. U ilgiri ürümchidiki melum aliy mektepte jemiyetshunasliq boyiche tetqiqatchi xadim bolup, uning uyghur élining jenubida körgen-Bilgenlirini, eydiz késellikining tarqilishidiki sirlarni yenimu ilgiriligen halda delillep berdi.

U 2014-Yilining iyul aylirida, yeni ramzan dawam qiliwatqan künlerde özining xotende xizmette bolghanliqini tilgha aldi. U özining bir yerlik dosti bilen bille shu künlerde xoten shehiridiki xitay köchmenliri merkezleshken bir kochini közetkenlikini, u yerde her xil wiwiskilarni asqan dukanlarning aldida xitay pahishilerning erkin-Azade yürgenlikini körgenlikini bayan qildi. Uning bildürüshiche, xitay qoralliq saqchi we eskerliri tanka-Bronéwik mashinilarning himayiside xoten shehiridiki sésiq nami pur ketken «qizil chiragh» rayonini 24 saet qoghdaydiken.

U yerlik dairilerning namaz oqughan, roza tutqan yaki yaghliq-Perenje artqan uyghurlarni qattiq nazaret qilghini bilen, qénida eydiz wirusini élip yürgen xitay pahishelerning uyghurlar rayonida jinsiy mulazimet bilen shughullinishigha «yéshil chiragh» yéqip béridighanliqini ilgiri sürdi.

Eydiz késelli Uyghur élida (1)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/uyghurda-eydiz-08062015154947.html?encoding=latinich yüzi (1)

Eydiz késellikining uyghur élida shiddet bilen yamrishining sewebliri we ich yüzi (1)

Nöwette ashkara boluwatqan menbeler eydiz késellikining uyghurlar wetinide tarqilish süriti eng téz, ijtimaiy tesiri eng zor, xetiri eng qorqunchluq bir késellik ikenlikini körsetmekte.

Uyghur aptonom rayonluq sehiye nazariti bilen pilanliq tughut komitéti 2014-Yilining axirida élan qilghan sanliq melumatqa qarighanda, nöwette uyghur élidiki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarning sani 43555 kishige yetken. Buning ichide 8398 bimar hayatidin ayrilghan. Hazirche hayat turuwatqan eydiz bimarliri 35157 kishi iken.

Yéqinda amérikigha kélip olturaqlashqan sehiye sahesidiki bir uyghur kespiy xadim radiomiz ziyaritini qobul qildi. Uruq-Tughqanlirining bixeterliki sewebidin ismini ashkarilashni xalimaydighan bu kishining bildürüshiche, hazirghiche xitay hökümiti élan qilghan uyghur élidiki eydiz bimarliri yaki yuqumlanghuchilirining 80 pirsenttin köprekini uyghurlar teshkil qilidiken.

U ziyaritimiz jeryanida, özining aptonom rayonluq eydiz késelliklirining aldini élish merkizide uzun yil xizmet qilghan kespiy xadim ikenlikini, eydiz késelliki we uning uyghurlar arisidiki tarqilish ehwali toghrisida bashqa herqandaq menbege qarighanda özining eng biwasite söz qilish salahiyitige ige ikenlikini tekitlidi.

Uning bildürüshiche, eydiz késelliki 1995-Yili tunji qétim uyghur élida bayqalghandin buyan taki 2008-Yilining axirighiche bolghan ariliqta asasen dégüdek ghulja, ürümchi qatarliq shimaldiki sheherlerde téz sürette yamrighan. Bu jaydiki yuqumlanghuchilar asasliqi zeher chékidighanlar bolup, ular xéroén qatarliq zeher suyuqluqini tomurigha urushta bashqilar bilen ortaq shpiris (okul yingnisi) ishlitip eydiz wirusini yuqturghan.

U ili oblastida, bolupmu sabiq ili wilayiti tewesidiki ghulja shehiri bilen uyghurlar köprek olturaqlashqan bir qisim nahiyelerde eydiz bimarliri yaki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarning 13 mingdin ashidighanliqini, ürümchide 10 mingdin ashidighanliqini ilgiri sürdi.

Mezkur kespiy xadimning bildürüshiche, 2009-Yilidiki «5-Iyul ürümchi weqesi» din kéyin eydiz késellikining asasliq tarqilish rayoni uyghur élining shimalidin jenubigha yötkelgen. Eydiz wirusi bilen yuqumlinish yoli ilgiri zeher suyuqluqini ortaq shpiris bilen tomurgha urushtin yamrighan bolsa, nöwette jinsiy munasiwet bilen yuqushqa yüzlengen.

U yéqinqi yillardin buyan aqsu, qeshqer, yeken we xoten sheherliride xitay ölkiliridin yötkep kélingen pahishe ayallarning yamrap ketkenlikini, ularning mexsus kochilarda «hösn tüzesh orni», «satirashxana», «hordaqxana», «put yuyush we uwilash orni» dégen namlarda jinsiy mulazimet bilen shughullinidighanliqini alahide tilgha aldi.

Uning körsitishiche, yerlik dairiler bu xildiki «pahishixana» tijaritige «yéshil chiragh» yéqip bergen bolup, hetta qoralliq saqchi we bironiwik mashinilar bilen ularning dukanlirini qoghdaydiken. Xitay ölkiliridin türlük yollar bilen uyghur éligha köchürüp kélingen bu pahishe ayallarning mutleq köp qismi eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlar bolup, ularning asasliq mulazimet nishani uyghurlar iken. Hetta bezi xitay xojayinlar qara eyneklik bolkiway mashinilargha xitay pahishelirini qachilap, uyghur yéziliridiki étiz-Ériqlarghiche bérip erzan bahada «jinsiy mulazimet» bilen shughullinidiken.

Mezkur kespiy xadim, eydiz késellikining jenubqa yamrishida dairilerning biwasite mesuliyiti barliqini tekitlidi. U, xitay hökümiti atalmish «muqimliq» ni bahane qilip, «térrorluq we diniy esebiylik» ke zerbe bérishke wasite tallimay heriket qolliniwatidu, halbuki, eng xeterlik késellik we ijtimaiy krizis hésablanghan eydiz késellikige qesten köz yumuwatidu, dégenlerni ilgiri sürdi.

(Dawami bar)