Tereqqiyattin yiraq, eydizge yéqin Xoten

Yéqinqi 10 yilda uyghur élining eydiz yuqum weziyiti barghanche jiddiyleshmekte. Nöwette uyghur élide eydiz wirusi yuqumdari bayqalmighan birmu sheher, nahiye, yéza qalmidi. Hetta teklimakanning eng chétige jaylashqan, her tereptiki tereqqiyati chong sheher, nahiyilerge baqqanda bir qeder asta boluwatqan, nopusining köp qismini uyghurlar igileydighan, uyghurlarning diniy we milliy exlaqi ching saqlinip kéliwatqan yurtlardin xotenmu yéqinqi yillarda eydiz weziyiti barghanche éghirlishiwatqan yurtlar qatarigha ötti. Shu seweblik yéqinda xoten wilayetlik hökümet 2013-Yilliq eydizning aldini élish xizmet nishani mesuliyet tüzümini yolgha qoyghan bolup, mesul kadirlarni mesuliyetnamige imza atquzup xotende barghanche yamrawatqan eydiz wirusning téximu keng tarqilishini ünümlük tizginlimekchi bolghan.

Xoten wilayetlik mehkime torining xewirige qarighanda, 8-Aprél küni, xoten wilayitide eydiz wirusi tarqilish weziyitini yenimu jiddiy kontrol qilish meqsitide «eydiz tehditini mölcherlesh xizmet yighini» chaqirilghan. Yighinda, eydizdin mudapielinish we uni dawalash pilanida,/ aldini élishni asas qilip, xeterlik amillarni yenimu chongqur tehlil qilip tüzesh we munasiwetlik qaratmiliq siyasetlerni yürgüzüsh otturigha qoyulghan. Muhimi her derijilik kadirlar eydizning aldini élish xizmet nishani mesuliyetnamisige imza atqan. Buning bilen xoten wilayiti muawin walisi hesenjan néyit xoten wilayitide eydiz tehditini mölcherlesh xizmitining resmiy bashlanghanliqini jakarlighan.

Xewerde körsitilishiche, uyghur élide tunji eydiz yuqumdari 1995-Yili bayqalghan idi, xotende bolsa 1996-Yili bayqalghan. Eydiz wirusning xotende yamrishi yéqinqi yillarda nahayiti téz we keng bolghan bolup, hazir xoten eydiz yuqumdarlirining sani jehette uyghur éli boyiche 6-Orunda iken. Emma xoten wilayitining eydiz yuqum omumiy sani barliq metbuatlardin mexpiy tutulmaqta. Xewerde yene, xotende bayqalghan eydizlerning yuqturuwélish yolliri asasen shiprsni ortaq ishlitish we jinsiy munasiwet, dep körsitilgen.

Xotende ishqa kirishken eydiz tehditini mölcherlesh xizmiti wilayetke qarashliq sheher, nahiye, yézilarda köp tereplik organlar boyiche tekshürüp tizimgha élish, jemiyette sistémiliq teshwiqatni kücheytish, aptonom rayondiki eydiz mutexessisliri we dawalash xadimlirini teklip qilish qatarliq türler boyiche élip bérilidiken.

Xoten sheherlik sehiye idarisining bir xadimi ziyaritimizni qobul qilip, nöwette eydizning aldini élish we dawalash jehette teshwiqatni kücheytiwatqan,hetta wilayet hem xoten shehiride aldini élish dawalash jehette sehiye tarmaqlirining tereqqiyati bir qeder yaxshi bolsimu, emma nahiye, yézilarning yenila qalaqliqini eskertti.

Qaraqash nahiyisining melum yéziliq ambulatoriyiside xizmet qilidighan bir séstra hazirgha qeder yézida téxi eydiz tekshürüsh yaki dawalash sistémisi berpa qilinmighanliqini, bir qétimla ishlitilidighan okul shiprsliriningmu téxi omumlashmighanliqini, eydizdin gumanlanghan bimarlarni tekshürtüsh üchün yenila nahiyilik we yaki uningdin yuqiri doxturxanilargha yollaydighanliqini bildürdi.

Uyghur élining eydiz omumiy weziyitige dair matériyallarda körsitilishiche, xoten uyghur élining eng jenubidiki uyghur nopusi 96% tin ashidighan wilayet, 1996-Yili xotende tunji eydiz yuqumdari bayqilip 2005-Yiligha barghanda jemiy 7 nahiyide eydizler sani 65 ke yetken. Eydiz yuqumdarlirining eng kichiki ikki yashta, eng chongi 47 yashta bolup, asasliq sanni 20yashtin 40 yashqiche bolghan saghlam yashlar igiligen. Eydizlerning 96% i uyghur, yuqumlanghuchilar arisida zeherlik chékimlik chekküchiler 70.8% Ni igiligen bolup, okul shpirisni ortaq ishlitish asasliq yuqush yoli bolghan. Yuqush yoli éniq bolmighanlar 16.9%ni Igiligen.

Xitay sehiye tarmaqliri xotenning eydiz yuqum weziyiti heqqide buningdin yéngi yaki toluq melumatlarni élan qilip baqmidi.

Nöwette dairiler uyghur élide bayqalghan eydiz yuqumdarlirining 60 mingdin ashqanliqini élan qildi, adette eydiz mutexessisliri eydiz yuqumdarlirining heqiqiy sanini, ashkarilanghan eydizler sanini alte hessilesh arqiliq mölcherleydu.

Uyghur élidiki birdin-Bir el ichi eydizdin mudapielinish meslihet bérish merkizining bashqurghuchisi exmet qurban ziyaritimizni qobul qilip, uyghur élide eydiz tarqilishining téz hem keng bolushida, teshwiqatning waqtida we ünümlük bolmighanliqi, asasiy seweb ikenlikini, buningda munasiwetlik kadirlarning éghir mesuliyiti barliqini tekitlidi.

Gerche dairiler uyghur élide, eydizning yéqinqi yillarda shiddet bilen kengri tarqilishi we néme üchün uyghurlarning asanla shundaqla asasliq eydizning ziyankeshlikige uchrighuchi bolup qéliwatqanliqining sewebini, zeherlik chékimlik bilen baghlap kelgen bolsimu, emma uyghurlar buni keltürüp chiqiriwatqan seweblerni, siyasiy, iqtisadiy, ijtimaiy tereplerge chétishliq intayin murekkep dep qaraydu. Shundaqla «uyghurlardiki esli eydizge qarshi tebiiy qalqan hasil qilalaydighan eneniwi exlaq we dinning suslishishi bilen eydiz wabasining uyghurlargha bösüp kirishige ishik échildi» depmu mulahize qilidu.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/xoten-eydiz-04102013155054.html/story_main?encoding=latin

Hotende Eydiz Kopeymekte

新疆和田地区于田县是中国艾滋病高发区之一。于田县一名维族医务人员对本台表示，该县医疗设施不足，也无法从当地政府了解有关艾滋病患者的信息。北京的关注艾滋病民间组织人士表示，政府每年用于艾滋病防治的资金落实情况缺乏透明，无法了解专项资金是否落到实处。

据本台维吾尔语部报道，和田地区于田县被评为中国境内艾滋病发病率第六高的地区。

根据2005年官方的公开报告，于田有65例艾滋病毒感染病例，患者年龄从2到45岁，其中96％的都是维吾尔人，与滥用药物和性有关。但自2005年以来，该地区艾滋病感染情况已被作为秘密。

该县公共卫生办公室一名官员称，很多人都不了解艾滋病是什么。

该县一个乡镇医院的一名护士称，即使发现疑似病例也没有测试仪器确诊。

本台维语部引述在乌鲁木齐的艾滋病活动家艾哈迈德说，艾滋病在上述地区迅速蔓延，官员有责任；如果有人向官员行贿，就可早早结婚，又很容易离婚，这也是迅速蔓延到原因。

于田县喀尔克乡卫生院的一名维族医务人员星期四接受本台采访时承认，缺少对艾滋病疑似病例的化验设备。

记者：问一下，你们预防艾滋病的医疗设施够吗？

回答：那个我不太清楚。

记者：如果发现艾滋病患者怎么办？

回答：送往上级医院。

记者：你们现在有没有发起预防艾滋病的关爱活动？

回答：有。

记者：对艾滋病预防的知识，掌握足够吗？

回答：你问院长好吗？

记者：听说很多化验的设备都没有啊？

回答：没有。

县疾控中心统筹 乡镇不知感染人数

喀尔克乡卫生院院长艾买加对记者说，该县有关艾滋病患者的情况和相关事宜，均由县疾控中心负责，；他们只做辅助性工作，不掌握具体情况，包括艾滋病患者人数、社会保障等。

记者：如果发现艾滋病患者怎么处理？

回答：由疾控中心，他们有艾滋病科，他们在做，我们不做。

记者：你们现在怎么发现的，艾滋病好像要化验才知道？

回答：我们县的疾控中心有艾滋病科，是他化验的，不是我们发现。

记者：你们乡现在有多少艾滋病患者？

回答：这个我具体不知道，疾控中心才知道，一般我们都不知道这个（数字）。

记者：听说县里这种检测的设施也不是很足够？

回答：对，对，对。

记者：可以向卫生部门申请，向上级申请。

回答：就是，申请了。

和田地区妇女联合会网站于3月12日发布的消息称，2月19日至22日，地区妇联主席古丽尼沙汗•买提尼牙孜，地区妇联党组书记程晓华带领地区妇联、地区卫生局有关领导及工作人员分两个组分别在墨玉县、洛浦县、策勒县、于田县看望64名受艾滋病影响儿童，并送去“中国温暖‘12•1’爱心基金项目”慰问金9.2万元。但该网站没有提及和田地区的艾滋病感染人数及患者数目。

当地百分之九十五以上是维族人

艾买加对记者说，民众通过电子媒体，报纸及互联网了解艾滋病的传播途径。

记者：这些感染者基本上从什么途径？

回答：主要是性传播。

记者：性传播的占百分之多少？

回答：这个我不知道。具体操作这个事情是疾控中心，我们只能做协调，他们是根据（提供的患者）具体位置在哪里，然后就知道这个情况，剩下的都是疾控中心，他有专门的业务人员去做。

记者：都是维吾尔族吗？

回答：就是，就是。

记者：他们有没有生活保障？

回答：有，听说是以低保户来处理，具体情况我不知道，疾控中心直接管，不是我们来管。

记者多次致电艾买加提到的于田县疾控中心，但无人接听。

艾滋病专项资金欠透明

关注艾滋病的民间组织北京爱知行员工刘先生周四对此表示，基层医疗部门遇到的主要问题是医疗条件不足。

“虽然国家规定在定点医院治疗，但是只能提供一些基本的抗病毒治疗的服务，对于艾滋病感染者很需要那些感染治疗是比较少的，一是这些医院缺乏一些器材，另外就是缺少专门医生。如果是艾滋病感染者因为机会性感染而导致的疾病，他们治不了。如果你想请其他医院来会诊，又需要额外的费用，需要病人自己承担。你如果想去其他医院专门医院看病，他因为你是艾滋病感染者，对你拒诊、歧视等，导致他很难获得比较完善的治疗条件。”

刘先生说，虽然政府每年投入大量资金用于防治艾滋病，但是部分资金的使用情况缺乏透明。

“我们也向很多地方的省民政厅、财政厅申请把国家防治艾滋病专项经费的信息公开，但是基本上没有得到有效答复，没有哪一个部门愿意把他的经费使用情况公开的，导致外界无法获知国家资金是否真正落在实处，用在最基层的病人身上。”

以上是自由亚洲电台特约记者乔龙的采访报道。

http://www.rfa.org/mandarin/yataibaodao/shaoshuminzu/ql-04112013104556.html