Wednesday, November 28, 2012

Eydiz Kuni

 

25-Qitimliq Dunya Eydiz Kuni


Memet Emin

Eydiz kisilidin qandaq saqlinish toghursidiki uchur we bilimlerni putun dunya miqyasida keng kolemde teshwiq qilish meqsitide Dunya Sehiye Teshkilati her yili 12-ayning 1-kunini Dunya Eydiz Kuni qilip biketken bolup, 2012-yili 12-ayning 1-kuni bolsa 25-qitimliq Dunya Eydiz Kuni hisaplinidu.

1985-yili Junggoda tunji qitimliq Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin taki 2011-yili 9-ayghiche, putun Junggodiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 4344593 yetken, ularning ichide 166207 adem eydiz kisilige tereqqi qilip, jemi 88223 adem eydiz kisili tupeylidin hayatidin ayrilghan.

2011-yili 1-aydin 10-ayghiche 10 ay ichide yingidin eydiz virusi bilen yuqumlanghanlarning sani 45749, eydiz kisilige tereqqi qilghanlarning sani 30303, eydiz kisili bilen olup ketkenlerning sani 16338 yetken.

2012-yili 1-aydin 10-ayghiche 10 ay ichide yingidin eydiz virusi bilen yuqumlanghanlarning sani 45749, eydiz kisilige tereqqi qilghanlarning sani 34157, eydiz kisili bilen olup ketkenlerning sani 17740 yetken bolup, otken yilqidin 8.6% ashqan

1995-yili Uyghur ilide tunji qitimliq Eydiz kisili wirusi yeni bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin 2012-yilghiche bolghan 17 yil ichide, Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani ademni chochutkidek suret bilen kopiyip, hokumetning
2012-yili 11-ayning 20-kuni ilan qilghan xeweirige asaslanghanda, 2012-yili 9-ayghiche putun Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi (HIV) bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 40 mingge yetken bolup, otken yilqi 35 ming 398 qarighanda bu yil 4714 adem yingidin HIV virusi bilen yuqumlanghan. Molcherdiki sanni yenila 60 ming etirapida dep ilan qilinghan.


Eydiz yeni AIDS digen soz Engilizchidiki “Acquired Immunity Deficiency Syndrome” digen sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, Uyghurche Adem bedining immiyunut kuchi (yeni kiseldin saqlinish kuchi) ning zehminilishi we yaki kem bolishi sewibidin kilip chiqqan her xil kisellikler toplimi digen menide.
Eydiz kisilini peyda qilghuchi viris HIV bolsa Engilizchidiki “Human Immunodeficiency Virus” digen sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, Uyghurchida Insanlar Immiyunut Kemliki Virusi digen menada.

EYDIZ kisili virusi yeni HIV kishiler arisida oz ara yuqushning asasliq yollirini towendidek bir nechche tereplerge yighinchaqlashqa bolidu.
  1. Zeherlik chikimlik chekkuchiler arisida bir yingnini ortaq ishlitish arqiliq yuqush
  2. Jinsi munasiwet arqiliq yuqush
  3. Apidin baligha yuqush (tughut we emitish jeryanida)
  4. Qan silish, qan ilish we her xil tibbi meshghularlar arqiliq yuqush (bulghanghan eswaplar arqiliq)
  5. Chach, saqalni ustur bilen alghanda tire zexmilinish arqiliq yuqush (bulghanghan ustura arqiliq)
Shuni tekitlep otushke erziduki towendiki ehwallarda Eydiz kisili virisu yeni HIV kishiler arisdia oz ara yuqmaydu.
  1. Normal alaqe qilishtin (korushush, quchaqlishish)
  2. Ter, koz yishi we sholgeydin
  3. Su we yimek ichmektin
  4. Adettiki turmush boyumliridin
  5. Munchida yuyunush we su uzush kolchigide su uzushtin
Adem eydiz kisili wirusi yeni HIV bilen yuqumlanghandin kiyin texminen 1 yildin 10 yilghiche bolghan mezgilni bashtin kechurgendin kiyin, andin Eydiz kisilige tereqqiy qilidu, bu mezgil Eydiz kisilining yoshurun mezgili dep atilidu. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinip, tixi Eydiz kisilige tereqqiy qilmighan u kishiler Eydiz kisili wirusini ilip yurguchiler yaki eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchilar dep atilidu. Adette Eydiz kisili wirusini ilip yurguchiler yaki eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchilarda alahide kisel alamiti bolmaydu, biraq bashqilargha yuqturushning ihtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. Adem Eydiz kisilige giriptar bolghandin kiyin adette hichqandaq dawalash ilip barmighanda, yirim yildin 2 yilghiche omur koreleydu. Bir qisim kishiler bolsa tiximu qisqa waqit ichide olup kitishi mumkin. Eydiz virusi bilen yuqumlanghuchilar eger ozining yuqumlanghanlighini baldur bayqisa we derhal unumluk dawalash ilip barsa, Eydiz kisilge terqqi qilish suretini astilatqi, omurini uzatqili, hetta bashqilargha yuqturup qoyush ihtimalliqini towenletkili bolidu.

https://docs.google.com/file/d/0B91q9SF2EQNwMVNEN2JnLTVQYTg/edit

HIV/AIDS in Xinjiang




HIV/AIDS in Xinjiang: a serious 'ill' in an 'autonomous' 

Hayes, Anna (2012) HIV/AIDS in Xinjiang: a serious 'ill' in an 'autonomous' region. International Journal of Asia-Pacific Studies, 8 (1). pp. 77-102.

http://web.usm.my/ijaps/articles/Art4-77-102.pdf

Abstract

This paper investigates the sociographic history of HIV/AIDS in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region in the People's Republic of China (PRC). Xinjiang is China's largest province and it is located in north-west China. It is home to a number of different minority nationalities as well as increasing numbers of Han Chinese migrants to the region. Xinjiang is also home to a serious HIV/AIDS epidemic and was one of the first areas to be significantly affected by HIV in China. The serious nature of the HIV/AIDS epidemic in Xinjiang, combined with growing concerns by Xinjiang locals that the Chinese government is not doing enough to combat HIV/AIDS among minority nationalities in the region, has the potential to increase regional tensions and provide further fuel to the tinder box that is ethnic relations in Xinjiang. While for the most part, tensions in the region have been focused around separatism and minority rights, HIV/AIDS poses an enormous threat to security within the region due to its ability to strip economic gains and reverse social developments made there over the past few decades and its potential to exact a huge toll in human life. Xinjiang is an important region for China due to both its wealth of natural resources and its strategic capacity as a buffer region between the PRC and Central Asian states. However, an everburgeoning HIV/AIDS pandemic in the region threatens to destabilise China's grand plan for this north-western province if its HIV/AIDS epidemic continues to grow.

Eydizni tonush



Eydizdin qorqmang, uni tonung


http://www.rfa.org/uyghur/programmilar/muhit_salametlik/eydiz-11272012155039.html?encoding=latin

Muxbirimiz gülchéhre (RFA)

2012-11-27

Aldimizdiki 1-Dékabir 25-Nöwetlik dunya eydiz küni. Dunya sehiye teshkilati bu munasiwet bilen élan qilghan doklatida eydiz yuqum süritining astilighanliqini körsetti.

Xelqaradiki eydiz mutexessisliri ortaq qollinidighan usul bilen hésablighanda, uyghur élide hazir 60 ming adem eydiz wirusini téni bilen bille élip yashimaqta. Toghra, eydizdin ibaret bu xeterlik yuqumluq késelge hazirche ünümlük dawa yoq. Lékin, bu pütünley aldini alghili bolidighan shundaqla pütkül jemiyetning ortaq mesuliyetchanliqi bilen tizginligili bolidighan késellik.

Dunya sehiye teshkilatining 25-Nöwetlik dunya eydiz küni munasiwiti bilen élan qilghan doklatlirida, insaniyet késellikler deptiride tizimlanghili téxi uzun bolmighan eydizdin ibaret wabaning bu yil tarqilish süritide astilash bolghanliqi ilgiri sürülmekte. Uyghur aptonom rayoni qizil krést jemiyitining bu munasiwet bilen 26-Noyabir uyghur éli eydiz yuqum ehwali heqqide élan qilghan doklatigha qarighanda, uyghur élide hazir 60 ming etrapida eydiz yuqumdarliri bolup, xitaydiki eydizler sanining 7.7% Ini teshkil qilidiken shundaqla memliket boyiche 5-Orunda turidiken. Bu doklatta «démek shinjangdiki eydiz wirusi bilen yuqumlanghuchilarning köpiyish süriti astilighan» dégen yekün asassizla otturigha qoyulghan.

Gerche, uyghur aptonom rayoni qizil krést jemiyitining bu doklatidimu, eydiz yuqum süriti töwenligenliki otturigha qoyulghan bolsimu, emma uyghur eydiz weziyitini izchil közitip tetqiq qilip kéliwatqan kolombiye uniwérsitéti tébbiy mutexessisi memetimin ependi, dunya eydiz weziyiti bilen sélishturghanda uyghur élini yenila yuqumlinishning yuqiri basquchida turuwatidu dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Nöwette dunya sehiye teshkilati, xelqaradiki minglighan qizil krést jemiyetliri teripidin yüzligen döletlerde eydizdin ibaret bu wapagha qarshi waksina we dawalash tetqiqatliri élip bérilmaqta. Kishiler arisidimu eydiz wabasi heqqidiki wehimilik hékayiler bilen teng eydizni dawalash usulliri heqqide türlük yéngi uchur-Xewerler tarilip turidu. Hetta bezi tor betlerde eydizning dawasi tépilghanliqi riwayet qilindi. Undaqta zadi nöwette eydizge dawa barmu? insanlarning eydiz wirusigha qarshi tetqiqatlirida qanchilik ilgirilesh boldi? buni yenila mutexessis memetimin ependidin anglayli.

Uyghur élidiki yarp zeher cheklesh we eydizdin meslihet bérish torining élan qilishiche, uyghur éli xitaydiki eydiz köp taralghan jay bolup, belgilik kishiler topining eydiz wirusi bilen yuqumlinish nisbiti yenila yuqiri iken, shundaqla köchmen nopuslar arisida eydizning aldini élish we tizginlesh yenila nahayiti qiyin bolmaqta iken. Mutexessis memtimin ependi bundaq weziyette uyghurlarning eydizge bolghan toghra tonushini, eydiz wirusining shiddet bilen tarqilishigha bolghan chüshenchisini we qoghdinish éngini östürüshni eydiz tarqilishini tizginleshning eng ünümlük usuli dep eskertti.

Uyghur élide 60 ming eydiz yuqumdari bar dep mölcherlenmekte, peqet 500 etrapidiki eydiz pidaiylirila, bu ana makandiki eydiz bilen yuqumlanghuchilar topi arisida her xil shekilde eydizning aldini élish we eydiz aghriqlirigha ghemxorluq qilish bilen shughullanmaqta.

Anglang dostum, eydiz wirusi réal mewjut waba, uni yézimizda, etrapimizda yoq dep kimmu késip éytalaydu, biz eydiz mewjut bolghan jemiyetning bir ezasi, bir insan bolush süpitimiz bilen eydizdin mudapielinishte özimizning pakliqigha we saghlamliqigha ehmiyet bérish bilenla kupaye qilsaq yetmeydu, biz yene eydiz heqqidiki bilidighan toghra ilmiy chüshenchilirimizni etrapimizgha tarqitishimiz, eydiz yuqumdarlirigha, eydiz bimarlirigha chongqur méhir bilen, roshen herikitimiz bilen köyünüshimiz kérek. Eydizning aldini élish eydiz pidakarliriningla wezipisi emes, bu méning, sizning we hemmimizning mesuliyiti.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.