Eydizge munasiwetlik sanliq melumatlar

Uyghur ilidiki eydiz (AIDS) ge munasiwetlik sanliq melumatlar

Dr. Memet Emin

AIDS kisili 1981-yili tunji qitim bayqalghandin 2011-yilghiche bolghan 30-yil ichide putun dunyada texminen 60 miliyundin artuq kishi AIDS kisili wirusi yeni HIV bilen yuqumlan’ghan bolup, bularning ichide texminen 30 miliyundin artuq kishi AIDS kisili bilen olup ketken.

2010-yili 11-ayning axirgha kelgende Junggo Hokumiti 1985-yili Junggoda tunji qitimliq AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin ta 2010-yili 9-ayning axirghiche, putun Junggodiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sanini 320000, molcherdiki san 750000 dep ilan qilghan.

1995-yili Uyghur ilide tunji qitimliq AIDS kisili wirusi yeni HIV bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin hazirgha qeder bolghan qisqighina 16 yil ichide, Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani ademni chochutkidek suret bilen kopiyip, 2010-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 32532 ge yetken.Emili san 65000 bilen 97000 arisida bolushi mumkin.

Junggo hokumitining hokumet sitatiskisigha asaslanghanda, Uyghur ilining omumi nopusi putun Junggo nopusining texminen 2% igelleydighan bolup, Uyghur ilidiki AIDS wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani putun Junggodiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlar tizimliktiki omumi sanining texminen 10% teshkil qilaghan. Bu digenlik Uyghur ilidiki AIDS kisilining tarqilish ehwali putun Junggodiki AIDS kisilining oturche tarqilish ehwalidin 5 hesse artuq digenlik.

Hokumet axbaratlirida ilan qilghan Uyghur ilidiki AIDS kisilige we HIV bilen munasiwetlik sanliq melumatlar

1. 1995-yili Uyghur Rayunida tunji qitim AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghan. (Junggo Axbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Urumchidin bergen xewirige qarang).

2. 1996-yili Ghuljida zeherlik chikimlikni bilektin okul qilip uridighanlar arisidin 9 kishining AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlighi bayqalghan. (Junggo Axbarat Aginitliqining 2004-yili 3-ayning 27-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

3. 1999-yilghiche putun Uyghur Rayunida jemi 280 din artqu ayal AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan. (Junggo Ahbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

4. 2002-yili Uyghur Rayunidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan ayallarning sani tiz suret kopiyip, tizimliktiki san 700 din ashqan, Uyghur Rayundiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning omumi sanining 11% igelligen. (Junggo Axbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Urumqchidin bergen xewirige qarang).

5. 2002-yili 9-ayghiche, Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 6833 ge yitip, Junggodiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omumi sanining 20% igelligen, shundaqla AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning kopligi jehette Yunnendin qalsa 2-orunda turghan. (Junggo Ahbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Urumchidin bergen xewirige qarang).

6. 2003-yili 9-ayning axirghiche, Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki omumi sani 3165 ge yetken, molcherdiki san 30 mingdin ashqan. (Tengri Tagh Tor Bitining 2003-yili 12-ayning 1-kunidiki xewerige qarang)

7. 2003-yili 12-ayghiche, putun Junggoda AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning molcherdiki sani 840 mingge yetken, kisel sani 80 mingge yetken (Chinxua Universitining AIDS tetqiqat tor betide ilan qilghan Junggo Kiselliklerni Konturul Qilish we Aldini Ilish Merkizining 2003-yili 12-ayning 1-kunidiki sanliq melumatigha qarang)

8. 2003-yilining axirghiche, Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 8150 ke yetip, AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning kopligi jehette Yunnendin qalsa 2-orunda turghan. (Junggo Ahbarat Aginitliqining 2004-yili 3-ayning 28-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

9. 2004-yili 5-ayning axirghiche, putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 8773 yetken, molcherdiki san 60 mingdin ashqan bolup, putun Junggodiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning 13% igelligen, AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning kopligi jehette Junggoda 4-orunda turghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2004-yili 7-ayning 5-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

10. 2004-yili 9-ayning axirghiche, putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 9346 ge yitip, AIDS kisilining tarqilish ehwali Junggo boyiche eng ighir bolghan rayunlarning birige aylanghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2004-yili 11-ayning 25-kuni, Shinjang Gizitidin alghan xewirige qarang).

11. 2005-yili 6-ayning axirghiche, Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 4386 ge yitip, molcherdiki san 20 mingdin ashqan. Putun Uyghur ilidiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani bolsa 10906 ge yetken. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2005-yili 10-ayning 12-kunidiki we Tengri Tagh Tor Bitining 2005-yili 10-ayning 13-kunidiki xewirige qarang)

12. Tengri Tagh Tor Bitining 2005-yili 11-ayning 4-kunidiki xewiride bayan qilishiche Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning molcherdiki san 30000 din iship, AIDS kisili bilen tuqumlanghanlarning kopiyish tizligi putun Junggo boyiche aldinqi qatarda turghan.

13. 2005-yili 9-ayning axirghiche, putun Uyghur Rayunidiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 11303 ge, molcherdiki san 60000 ge yitip, AIDS kisilining tarqilix ehwali Junggo boyiche 4-orunda turghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2005-yili 11-ayning 4-kunidiki xewirige qarang).

14. 2005-yili 8-ayning axirghiche, Junggodiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 10 mingdin ashqan olke we aptinum rayunlar Yunnan, Henan, Guangshi, Shinjang we Guangdong bolup, tizimliktiki san 132545 ge yetken. (Shinhua Tor Bitining 2005-yili 11-ayning 7-kunidiki xewirige qarang).

15. 2005-yili 12-ayning axirghiche, Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 4926 ge yitip, AIDS kisilining tarqilish ehwali barliq yuqumluq kisellikler ichide eng tiz bolghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2006-yili 2-ayning 16-kunidiki xewirige qarang).

16. 2006-yili 6-ayning 30-kunigiche bolghan 9 ay ichide 4732 kishi yingidin AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan, yeni Uyghur ilide ottura hisab bilen her kuni 17 adem AIDS kisili virusi bilen yuqumlan’ghan bolup, Uyghur Ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchilarning tizimliktiki omumi sani 16035 ge yetken. Bu xewerde eytilishiche, Ili rayonidila her 100 ayalning ichide biri AIDS kisili virusi bilen yuqumlan’ghan iken. (Shinjiang Xewer Torining 2006-yili 10-ayning 16-kunidiki xewrige qarang)

17. 2006-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilida resmiy enge ilinghan AIDS wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani 17 ming 209 ge yetken. Peqet Ürümchi shehride ötken bir yil ichide AIDS wirusi bilen yingidin yüqumlanghuchilarning sani 2051 yetken bolup, hazir Ürümchi shehri boyiche AIDS kisili wirusini yuqturuwalghanlarning omomiy sani 6936 ge yetken. Ghulja obalstidiki AIDS kisli wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omomiy sani 6991 ge, Ghulja sheheridiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omomiy sani 5359 qa yetken. Junggo dowletlik sehiye organlirining perez qilishiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omumi sani texminen 60 ming kishige yetken iken. (Shinjiang Gezitining 2007-yili 1 – ayning 19 – künidiki xewirige qarang)

18. 2007-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 20 ming 890 ge yetken. (Shinjiang Xewer Torining 2007-yili 11 – ayning 5 – künidiki xewirige qarang).

19. 2007-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 20890 ge yetken. (Shinjiang Xewer Torining 2007-yili 11 – ayning 5 – künidiki xewirige qarang).

20. 2008-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 24818 ge yetken.

21. 2009-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 27012 ge yetken.

22. 2010-yili 12-ayning 15-kuni Shinhua Tor Bitide ilan qilghan sanliq melumatqa asaslanghanda, 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 32532 ge, molcherdiki san 60000 gha yetken. Tizimliktiki san bu yil bir yil ichide 5520 adem kopyip, koyish nisbiti aldinqi yildiki kopiyish nisbitige nisbeten 43.6% artuq bolghan. Hazirgha qeder Uyghur ilidiki 94 nahiye we sheherde AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlar bayqalghan bolsimu, bu bu AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlarning 88% Gholja, Urumchi, Aqsu. Qeshqer we Turpan qatarliq 4 sheherge merkzleshken. Tiliwaldi Abdureshit 2020-yiligha barghanda putun Uyghur ilidiki AIDS virusi bilen yuqumlanghuchilar sanini 120000 etirapida konturul qilidighanliqini bilduregn.