Eydiz (AIDS) Tarixidiki 30 Yil

Eydiz (AIDS) Tarixidiki 30 Yil

Dr. Memet Emin

30 yil ilgirki bugunki kunde yeni 1981-yili 6-ayning 4-kunide tunji AIDS kisili Amerkining Los Angeles sheheride bayqalghan bolup, bu yil 6-ayning 4-kuni tunji AIDS kisili bayqalghanliqigha 30 yil bolghan kun.

Bu 30 yil ichide jemi putun dunyada texminen 60 milyun adem AIDS kisili bilen yuqumlunup, texminen 30 milyun adem AIDS kisili bilen olup ketken.

Yiqinda Birleshken Dowletler Teshkilati, Helqara Sehye Teshiklati putun dunyada AIDS kisili bilen yuqumlanghanlarning nisbiti burunqidin 25% towenligenlikini ilan qilghan bolsimu, biraq bu towenlesh asasliqi Amerka, Yawropa qatarliq AIDS eng deslepte tarqalghan we ixtizadi tereqqi qilghan gherip dowletlirige merkezleshken bolup, Asiya, Afriqidiki tereqqi qiliwatqan dowletlerde we Sheriqi Yawropadiki burunqi kominist dowletlerde AIDS kisili yenila tiz surette kopeymekte.

Bolup tunji AIDS kisili bayqilip 14 yildin kiyin andin AIDS kisilining puriqi yitip barghan Uyghur yurtida bolsa, bu kisel yenila tiz suret bilen kopiyip, 2010- Yili 9-ayning 30-kuni ilna qilghan dokilatta Uyghur ilidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlrning tizimliktiki sani 32532 yetken. Emili san bolsa 65000 bilen 97000 arisida bolushi mumkin.

Bu 30 yil ichide AIDS kisilige munasiwetlik qandaq ozgurushler boldi?

Buni bir ikki ighiz soz bilen teswirlesh nahayti qiyin, shundaq bolsimu, men towende bu toghursida ozemning toplighan matiryallirimgha asasen bu 30 yil ichide AIDS kisili bilen munasiwetlik ozgurushlerni towendikilerge yighinchaqlap otmekchimen.

1981-yili 6-ayning 5-kuni California University Los Angeles Tarmaq Mektiwi Tibbi Merkizi (University California Los Angeles Medical Center) diki Dr. Michael Gottlieb, Kisel Bolush we Olush Nisbiti Heptilik Dokilati (Morbidity and Mortality Weekly Report, on June 5, 1981) digen jornalda tunji qitimlik AIDS kisili toghursida dokilat ilan qildi. U chagha AIDS kisili digen uqum tixi mewjut emes bolup, Dr. Michael Gottlieb bu ghelte kiselni burun ezeldin korup baqmighan bir kisellik supitide Amerkining kisellikni konturul qilish organi (CDC) gha dokilat qilghan. Bu ghelte kiselge giriptar bolghan tuni kishi Michael isimlik 31 yashliq hijiqiz (oxshash jinsiliq munasiwet qilghuchi) bolup, bu dokilatta uning bilen oxshash kiselge giriptar bolghan 5 hijiqiz tunji qitimliq AIDS kisili supitide dokilat qilinghan.

1981-yili 12-ayda neshir qilinghan Yingi Engiland Jornali (The New England Journal of Medicine in December) da AIDS kisili toghursida tunji ilimi maqala ilan qilinghan. Bu maqalida bu ghelite kiselning bir xil virus kelturup chiqarghanliqi we bu virus bilen yuqumlanghan kishilerning immunut kuchi ighir derijide zexmige uchurap, ghelite opke yallughi qatarliq her xil pursetperes yuqumlunushqa we ghelite osmige giriptar bolidighanliqi tepsile teswirlengen.

1981-yili 12 -ayghiche jemi 121 kishining bu xil ghelite kisel bilen olup ketkenligi dokulat qilindi. Hem shundaqla Engiliyede bu xil ghelite kiselge giriptar bolghan tunji kishi dokilat qilindi.

1982-yili 7-ayning 27-kuni, bu ghelite kiselge burun ishlitip kelgen Hijiqizlar Bilen Munasiwetlik Immunut Kuchi Kemlik Kisili (Gay-Related Immune Deficiency ) digen bu isimning ornigha AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) yeni Kiyin Kilip Chiqqan Immunut Kuchi Kemlik Kisili digen isim resmi birildi.

1982-yili 12-ayda bir kichik bala tunji qitim qan silish sewebidin AIDS kisilige giriptar boldi. Bu balining qan silish arqiliq AIDS virusi bilen yuqumlinishi, kishilerning bu kiselge bolghan tonushida yeni bu kiselni peqetla hijiqizda bolidighan kisel dep qarishining ozgurushige sewep boldi.

1982-yili, Italiye, Biraziliye we Kanadada tunji AIDS kisilige giriptar bolghanlar dokilat qilindi.

1983-yili 1-ayda Firansiyelik alim Dr. Françoise Barré-Sinoussi hijiqiz kiselning limfa tugunchisidin bir xil virusni ayrip chiqti, we bu virusqa LAV (lymphadenopathy associated virus) yeni limfa tugunchisi kisili virusi dep nam berdi.

1983-yili 3-ayda Amerkida tunji qitim Qan Teqdim qilghuchilargha nisbeten AIDS virusi toghursda tekshurush ilip birish qarari (Blood donor screening guidelines) maqullandi.

1984-yili 4-ayning 23-kuni Amerkiliq doxtur Dr. Robert Gallo AIDS kisilining peyda bolush sewebini yeni bu ghelite kiselni bir xil virusning kelturup chiqarghanliqini bayqap chiqti, we bu virusqa HTLV-III (human T-lymphotropic virus type III) dep nam berdi.

1985-yili Xittayda tunji AIDS kisilige giriptar bolghuchi bayqaldi.

1985-yili 3-ayning 2-kuni Amerka FDA qan teqdim qilghuchilarda AIDS kisilining bar yoqliqini tekshurushte ishlitidighan tunji antibody (KANG TI) testiqlidi.

1986-yili AIDS kisili dep atalghan bu ghelite kiselni kelturup chiqarghan virusqa tunji qitim HIV (human immunodeficiency virus) yeni Insanlarning imiyunut kuchi kemlik virusi dep nam birildi.

1986-yili Hindistanda we Sovit Itipaqida tunji AIDS kisilige giriptar bolghuchi bayqalghanliqi dokilat qilindi.

1986-yili 1-ayning 14-kuni Amerkida AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 1 miliyungha yetkenliki ilan qilindi.

1987-yili AIDS kisilini dawalashta ishlitidighan tunji dora AZT sinaq qilip ishtilishke testiqlandi.

1988-yili 12-ayning 1-kuni tunji qitim Birleshken Dowletler Teshkilat teripidin Dunya AIDS Kuni qilip bikitildi.

1991-yili putun dunyada AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 10 milliongha yetti, Amerkida bolsa 1 miliyun adem AIDS kisili bilen yuqumlunup, 36000 ademning bu kisel tupeylidin olup ketkenligi dokilat qilindi.

1992-yili AIDS kisilini kop xil dora bilen dawalash sinaq tereqqiside bashlandi.

1993-yili Amerkida AIDS kisili bilen yilda olup ketkenlerning sani 43000 gha yetti, we AIDS kisili 25 yash bilen 44 yash arisdikilerning olup kitishidiki asasliq sewebke aylandi.

1995-yili Uyghurlar arisidiki tunji AIDS yuqumdari dokilat qilindi.

1996-yili putun dunyada tuni AIDS bayqalghandin buyan AIDS kisili bilen olup ketkenlerning omumi sani 6.5 miliyungha yetti.

1996-yili Amerka hokumitining AIDS kisilini tetqiq qilish we uning aldini ilishqa ajaratqan chiqimi 4.5 miliyart dollargha yetti.

1998-yili tunji AIDS vaksinisi dunya keldi.

1998-yili Amerkida yilda AIDS bilen olup kitidighanlarning sani 17000 gha towenlidi.

1998-yili Rosiyediki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 360000 gha yetti.

1999-yili AIDS kisili Jenubi Asiyada shiddet bilen kopiyishke bashlidi.

1999-yili Amerka hokumitining AIDS kisilini tetqiq qilish we uning aldini ilishqa ajaratqan chiqimi 6.9 miliyart dollargha yetti.

2000-yili putun dunyada 70- yildin buyan, 1981-yili bayqalghan we 1982-yili AIDS kisili dep atalghan bu ghelite kisel bilen olup ketkenlerning sani 21.8 miliyungha yetkenligi ilan qilindi. (Eskertish, gerche tunji AIDS kisili gerche 1981-yili bayqalghan, yeni kishiler teripidin tonulghan bolsimu, biraq undin burunmu bu xil kisellik mewjut bolup, AIDS kisili kishiler teripidin tonulghandin kiyin, uningdin burun shuninggha oxshash ghelite kisel bilen olup ketkenlerghe nisbeten qayta tekshurup ilip birish arqiliq, AIDS kisili bilen burun olup ketkenlerning sanini melum dahire ichide iniqlap chiqqan)

2000-yiligha kelgende, AIDS kisilining tarqilishi Jenubi Afriqa dowletleride eng ighir bolup, Jenubi Afriqidiki 7 dowlette AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlunush nisbiti 20% yetken.

2000-yili Dunya Sehye Teshkilati AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning 15-20% qan silish arqiliq ozilirige bu virusni yuqturiwalghanliqini ilan qildi.

2001-yili Birleshken Dowlet Teshkilati putun dunyada bir yil ichide 5 miliyun kishining yingidin AIDS kisili viruisi yeni HIV bilen yuqumlanghanlighini, jemi yuqumlanghuchilar sanning 40 miliyungha yetkenligini, bu yuqumlanghuchilar ichide 16 miliyunning Afriqa dowletliride, 6 miliyun Junubi Asiya dowletliride ikenligini, putun dunyada bolsa bir yil ichide 3 miliyun ademning AIDS kisili bilen olup ketkenligini, ularning ichide 2.3 miliyun kishining Saharaning junubidiki Afriqa dowletliride ikenligini, bir ilan qildi.

2001 yili Sheriqi Yawropa we Rosiyada bir yil ichide yingidin AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlar sani 250000 gha yetken.

2002-yili Amerka Pireziden Bush Afriqa we Otura Amerka dowletlirdiki AIDS kisilini konturul qilish uchun 5 yil ichide 15 miliyart dollar pul ajiratqanlighini ilan qildi.

2002-yili 11-ayda Xittay hokumiti ilan qilghan AIDS kisili toghursida sanliq melumatta, shu yili 9-ayning axirghiche, Uyghur ilidiki AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlarning tizimlikitiki sani 6833 yetken, shundaqla AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlarning kopligi jehette Yunnendin qalsa 2-orunda turghan dep ilan qildi.

2003-yili Xittay hokumiti ilan qilghan xewerde, 2003-yili 6-ayghiche (tunji AIDS kisili bayqalghandin kiyinki 18 yil ichide), putun Xittayda texminen 1 miliyun 20 ming kishi AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghan, 200 ming kishi AIDS kisili tupeylidin hayatidin ayrilghan dep ilan qilghan.

2004-yili putun dunayadiki AIDS kisili virusi yeni HIV yuqumdarlirining 95% tereqqi qiliwatqan namirat dowletlerge toplashqanlighi ilan qilindi.

2004-yili ilan qilghan xewerde, 1981-yili tunji AIDS bayqalghandin hazirgha qeder putun dunyada bu kisel bilen olup ketkenlerning sani 20 miliyungha yetkenligi ilan qilindi.

2005-yili putun dunyada AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning omumi sani eng yuquri pellige yetken, yeni putun dunyada hayat bolghan AIDS yuqumdarlirining sani 40.3 miliyungha yetken bolup, ularning yirimini ayallar igelligen.

2007-yili AIDS vaksinisining meghlup bolghanliqi ilan qilindi.

2007-yili 12-ayning 1-kunidiki Dunya AIDS kunide Helqara Sehye Teshkilati putun dunyadiki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlar sanining 33.2 miliyungha towenligenlikini ilan qildi.

2009-yili Birleshken Dowletler Teshkilati AIDS yuqumlunushning eng yuquri pellisi 1996 yili ikenligini, yeni bir yilda putun dunyada 3.5 miliyun ademning yingidin AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlighini, AIDS kisili bilen olup kitishning eng yuquri pellisi 2004-yili ikenligini, shu bir yilda putun dunyada 2.2 milyun ademning AIDS kisili bilen olup ketkenligini ilan qildi.

2009-yili Birlishken Dowletler Teshkilati putun dunyadiki hayat bolghan AIDS yuqumdarlirining sanining 33.3 miliyun ikenligini, ularning ichide 22.5 miliyunni Jenubi Afriqida, 5 milyungha yiqini Sheriqi we Jenubi Asida, 1.5 miliyuni Sheriqi Yawropada, 1.5 milyuni Shimali Amerka Qiteside, 1.5 miliyun Jenubi Amerka Qiteside ikenligini ilan qilghan.

2009-yili bir yil ichide yingidin AIDS bilen yuqumlanghanlarning sani 2.6 miliyun bolup, yuqumlunush nisbiti eng yuquri bolghan 1996-yiligha nisbeten 23% din artuq towenligen.

2009-yili bir yil ichide 1.8 miliyun kishi AIDS kisili bilen olup ketken bolup, AIDS bilen olup kitish nisbiti eng yuquri bolghan 2004 yildin 20% ge yiqin towenligen.

2010-yili 11-ayning 30-kuni ilan qilghan xewerde, putun Xitaydiki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghan hayat kishilerning tizimliktiki sani 319877 ge, AIDS kisili bilen olup ketkenlerning sani 68315 ke yetkenligi ilan qilindi.

2010- Yili 11-ayning 30-kuni ilan qilghan xewerde, shu yili 9-ayning axirghiceh Uyghur ilidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlrning tizimliktiki sani 32532 yetkenligi ilan qilindi.

2011-yili Birleshken Dowletler Teshkilati, Helqara Sehye Teshiklati putun dunyadiki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlar sanining yuqumlunish nisbiti eng yuquri bolghan yillargha nisebetn 25% towenligenlikini ilan qildi.

2011-yili Birleshken Dowletler Teshkilati hazirdin bashlap 2015-yilighiche putun dunyada AIDS ning aldini ilish uchun 22 miliyart dollar pul kitidighanliqini, uning hazir bar bolghan 16 miliyart dollardin 6 miliyun kop ikenligini, yene ixtizad yitishmeslik ighir ikenligini ilan qildi.

Yuqarqilarni yighinchaqlap eytiqan AIDS tarixidiki bu 30 yil, insanlar AIDS din ibaret bu qorqunushluq ghelite kiselni tunji bayqashtin, bu kiselning putun dunyada tiz tarqilishi, we putun dunya xelqini qorqunush ichige silishi, andin bu kiselge bolghan tonushining uzluksiz tereqqi qilishighagha egiship, bu kiselning bara bara konturul qilinishigha yuzlengen 30 yil. Gherche bu kisel bayqalghan, we putun dunyada bu kiselge taqabil turush uchun izdiniwatqan 30 yildin kiyinki bugunki kunde, bu kiselning tarqilishi putun dunya miqyasida towenleshke bashlighan bolsimu, biraq insanlarning bu kisel ustidin putunley ghalip kilishige we bu kiselni putunley konturul qilishigha nahayti nurghun yillar kirek. Bolupmu ixtizadi tereqqi qilmighan, dawalash esteliri we dawalash sharahiti towen bolghan dolwet we rayunlarda, mangidin yol yenila nahayti uzun we japaliq.

Eydizge munasiwetlik sanliq melumatlar

Uyghur ilidiki eydiz (AIDS) ge munasiwetlik sanliq melumatlar

Dr. Memet Emin

AIDS kisili 1981-yili tunji qitim bayqalghandin 2011-yilghiche bolghan 30-yil ichide putun dunyada texminen 60 miliyundin artuq kishi AIDS kisili wirusi yeni HIV bilen yuqumlan’ghan bolup, bularning ichide texminen 30 miliyundin artuq kishi AIDS kisili bilen olup ketken.

2010-yili 11-ayning axirgha kelgende Junggo Hokumiti 1985-yili Junggoda tunji qitimliq AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin ta 2010-yili 9-ayning axirghiche, putun Junggodiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sanini 320000, molcherdiki san 750000 dep ilan qilghan.

1995-yili Uyghur ilide tunji qitimliq AIDS kisili wirusi yeni HIV bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin hazirgha qeder bolghan qisqighina 16 yil ichide, Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani ademni chochutkidek suret bilen kopiyip, 2010-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 32532 ge yetken.Emili san 65000 bilen 97000 arisida bolushi mumkin.

Junggo hokumitining hokumet sitatiskisigha asaslanghanda, Uyghur ilining omumi nopusi putun Junggo nopusining texminen 2% igelleydighan bolup, Uyghur ilidiki AIDS wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani putun Junggodiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlar tizimliktiki omumi sanining texminen 10% teshkil qilaghan. Bu digenlik Uyghur ilidiki AIDS kisilining tarqilish ehwali putun Junggodiki AIDS kisilining oturche tarqilish ehwalidin 5 hesse artuq digenlik.

Hokumet axbaratlirida ilan qilghan Uyghur ilidiki AIDS kisilige we HIV bilen munasiwetlik sanliq melumatlar

1. 1995-yili Uyghur Rayunida tunji qitim AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghan. (Junggo Axbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Urumchidin bergen xewirige qarang).

2. 1996-yili Ghuljida zeherlik chikimlikni bilektin okul qilip uridighanlar arisidin 9 kishining AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlighi bayqalghan. (Junggo Axbarat Aginitliqining 2004-yili 3-ayning 27-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

3. 1999-yilghiche putun Uyghur Rayunida jemi 280 din artqu ayal AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan. (Junggo Ahbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

4. 2002-yili Uyghur Rayunidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan ayallarning sani tiz suret kopiyip, tizimliktiki san 700 din ashqan, Uyghur Rayundiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning omumi sanining 11% igelligen. (Junggo Axbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Urumqchidin bergen xewirige qarang).

5. 2002-yili 9-ayghiche, Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 6833 ge yitip, Junggodiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omumi sanining 20% igelligen, shundaqla AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning kopligi jehette Yunnendin qalsa 2-orunda turghan. (Junggo Ahbarat Aginitliqining 2002-yili 12-ayning 1-kuni Urumchidin bergen xewirige qarang).

6. 2003-yili 9-ayning axirghiche, Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki omumi sani 3165 ge yetken, molcherdiki san 30 mingdin ashqan. (Tengri Tagh Tor Bitining 2003-yili 12-ayning 1-kunidiki xewerige qarang)

7. 2003-yili 12-ayghiche, putun Junggoda AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning molcherdiki sani 840 mingge yetken, kisel sani 80 mingge yetken (Chinxua Universitining AIDS tetqiqat tor betide ilan qilghan Junggo Kiselliklerni Konturul Qilish we Aldini Ilish Merkizining 2003-yili 12-ayning 1-kunidiki sanliq melumatigha qarang)

8. 2003-yilining axirghiche, Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 8150 ke yetip, AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning kopligi jehette Yunnendin qalsa 2-orunda turghan. (Junggo Ahbarat Aginitliqining 2004-yili 3-ayning 28-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

9. 2004-yili 5-ayning axirghiche, putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 8773 yetken, molcherdiki san 60 mingdin ashqan bolup, putun Junggodiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning 13% igelligen, AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning kopligi jehette Junggoda 4-orunda turghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2004-yili 7-ayning 5-kuni Uruqmchidin bergen xewirige qarang).

10. 2004-yili 9-ayning axirghiche, putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 9346 ge yitip, AIDS kisilining tarqilish ehwali Junggo boyiche eng ighir bolghan rayunlarning birige aylanghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2004-yili 11-ayning 25-kuni, Shinjang Gizitidin alghan xewirige qarang).

11. 2005-yili 6-ayning axirghiche, Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 4386 ge yitip, molcherdiki san 20 mingdin ashqan. Putun Uyghur ilidiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani bolsa 10906 ge yetken. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2005-yili 10-ayning 12-kunidiki we Tengri Tagh Tor Bitining 2005-yili 10-ayning 13-kunidiki xewirige qarang)

12. Tengri Tagh Tor Bitining 2005-yili 11-ayning 4-kunidiki xewiride bayan qilishiche Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning molcherdiki san 30000 din iship, AIDS kisili bilen tuqumlanghanlarning kopiyish tizligi putun Junggo boyiche aldinqi qatarda turghan.

13. 2005-yili 9-ayning axirghiche, putun Uyghur Rayunidiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 11303 ge, molcherdiki san 60000 ge yitip, AIDS kisilining tarqilix ehwali Junggo boyiche 4-orunda turghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2005-yili 11-ayning 4-kunidiki xewirige qarang).

14. 2005-yili 8-ayning axirghiche, Junggodiki AIDS kisili bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 10 mingdin ashqan olke we aptinum rayunlar Yunnan, Henan, Guangshi, Shinjang we Guangdong bolup, tizimliktiki san 132545 ge yetken. (Shinhua Tor Bitining 2005-yili 11-ayning 7-kunidiki xewirige qarang).

15. 2005-yili 12-ayning axirghiche, Urumchidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimlikitiki sani 4926 ge yitip, AIDS kisilining tarqilish ehwali barliq yuqumluq kisellikler ichide eng tiz bolghan. (Shinjang Xewer Tor Bitining 2006-yili 2-ayning 16-kunidiki xewirige qarang).

16. 2006-yili 6-ayning 30-kunigiche bolghan 9 ay ichide 4732 kishi yingidin AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghan, yeni Uyghur ilide ottura hisab bilen her kuni 17 adem AIDS kisili virusi bilen yuqumlan’ghan bolup, Uyghur Ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchilarning tizimliktiki omumi sani 16035 ge yetken. Bu xewerde eytilishiche, Ili rayonidila her 100 ayalning ichide biri AIDS kisili virusi bilen yuqumlan’ghan iken. (Shinjiang Xewer Torining 2006-yili 10-ayning 16-kunidiki xewrige qarang)

17. 2006-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilida resmiy enge ilinghan AIDS wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani 17 ming 209 ge yetken. Peqet Ürümchi shehride ötken bir yil ichide AIDS wirusi bilen yingidin yüqumlanghuchilarning sani 2051 yetken bolup, hazir Ürümchi shehri boyiche AIDS kisili wirusini yuqturuwalghanlarning omomiy sani 6936 ge yetken. Ghulja obalstidiki AIDS kisli wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omomiy sani 6991 ge, Ghulja sheheridiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omomiy sani 5359 qa yetken. Junggo dowletlik sehiye organlirining perez qilishiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning omumi sani texminen 60 ming kishige yetken iken. (Shinjiang Gezitining 2007-yili 1 – ayning 19 – künidiki xewirige qarang)

18. 2007-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 20 ming 890 ge yetken. (Shinjiang Xewer Torining 2007-yili 11 – ayning 5 – künidiki xewirige qarang).

19. 2007-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 20890 ge yetken. (Shinjiang Xewer Torining 2007-yili 11 – ayning 5 – künidiki xewirige qarang).

20. 2008-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 24818 ge yetken.

21. 2009-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 27012 ge yetken.

22. 2010-yili 12-ayning 15-kuni Shinhua Tor Bitide ilan qilghan sanliq melumatqa asaslanghanda, 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki AIDS kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 32532 ge, molcherdiki san 60000 gha yetken. Tizimliktiki san bu yil bir yil ichide 5520 adem kopyip, koyish nisbiti aldinqi yildiki kopiyish nisbitige nisbeten 43.6% artuq bolghan. Hazirgha qeder Uyghur ilidiki 94 nahiye we sheherde AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlar bayqalghan bolsimu, bu bu AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlarning 88% Gholja, Urumchi, Aqsu. Qeshqer we Turpan qatarliq 4 sheherge merkzleshken. Tiliwaldi Abdureshit 2020-yiligha barghanda putun Uyghur ilidiki AIDS virusi bilen yuqumlanghuchilar sanini 120000 etirapida konturul qilidighanliqini bilduregn.

新疆加强HIV感染者发现管理 扩大高危人群干预覆盖面

新疆加强HIV感染者发现管理 扩大高危人群干预覆盖面

（ 2010-12-16 11:01:44）

稿件来源：新疆日报

１２月１５日，自治区召开防治艾滋病工作委员会会议，会议对《自治区人民政府关于进一步加强艾滋病防治工作的意见》讨论稿进行再次讨论，同时安排部署了２０１１年度自治区艾滋病防控工作。

截至今年９月底，全区累计报告艾滋病病毒感染者３２５３２例，累计报告感染者人数位居全国第五，人群感染率位居全国第二，以 青壮年为主，其中艾滋病病人５６５１例，死亡３８２４例。全区估计感染者人数已超过６万例。疫情分布全区１４个地、州、市的９４个县、市、区，主要集中在 伊犁哈萨克自治州直、乌鲁木齐市、阿克苏地区、喀什地区和吐鲁番地区，占全区艾滋病病毒感染者和病人数的８８％。传播方式以共用针具注射毒品和性传播为 主。性传播从占２００８年报告的３２．４％增加到２０１０年的４３．６％，上升速度十分明显，性传播已成为新疆艾滋病传播的主要途径。

铁力瓦尔迪·阿不都热西提表示，力争到２０２０年将新疆艾滋病病毒感染人数控制在１２万人左右。同时，加强艾滋病感染者发现和管理，进一步 扩大高危人群干预覆盖面，伊犁哈萨克自治州直、乌鲁木齐市、阿克苏地区、喀什地区、和田地区、吐鲁番地区等疫情严重地区应当进行婚前艾滋病免费筛查检测， 提供医学咨询服务。争取到２０１５年，高危行为人群有效干预措施覆盖率达到９０％以上，为７０％以上符合条件的注射吸毒人群提供药物维持治疗服务。

自治区党委、政府高度重视艾滋病防控工作，先后出台了一系列防控政策措施。特别是今年１０月，经过近３年的调研、论证和修改，自治区人大正 式颁布了《新疆维吾尔自治区艾滋病防治条例》，进一步明确了全区艾滋病防治工作的重点和目标，标志着新疆艾滋病防治工作进入了法制化轨道。自治区用于艾滋 病防治的资金由１９９５年的５０万元逐年增长，２００９年自治区常委、主席联系会议决定将艾滋病防治专项经费增加至每年３５００万元。（完）（责任编辑： 马敏）

http://www.xinhuanet.com/chinanews/2010-12/16/content_21645240.htm