Uyghur Rayunidiki Eydizning Sewepliri

Uyghur Rayunidiki Eydizning Sewepliri

Dr. Memet Emin

1995-yili Uyghur ilide tunji qitimliq Eydiz kisili wirusi yeni bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin 2010-yiligha qeder bolghan qisqighina 15 yil ichide, Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani ademni chochutkidek suret bilen kopiyip, 2010-yili 9-ayning 30-kunigiche putun Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 32 ming 532 ge yetken.

Undaqta nime sewebtin Uyghur ilide we Uyghurlar arisidiki Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani shunche qisqa waqit ichide shunche téz köpiyip ketti?

Buninggha jawab tépish üchün aldi bilen Uyghur ili we Uyghurlar arisidiki Eydiz késilining tarqash wasitilirige qarishimiz kérek. Xelqarada, oxshimighan döletlerde eydiz kisili wirusining tarqash wasitisi pütünley oxshiship ketmisimu, biraq köpinchisi jinsiy munasiwet, bolupmu oxshash jinisliqlarning jinsiy munasiwiti, zeherlik chékimlikni okul qilip urush, apidin baligha yuqush, qan sélish we qan élish qatarliq wasitiler arqiliq tarqaydighanliqi hemmimizge melum. Uyghur élidiki Eydiz késili wirusi bilen yuqumlanghuchilarning 80% yashlar bolup, ularning ichidiki mutleq kop sandiki yashlar zeherlik chékimlikni okul qilip urush arqiliq eydiz kisili wirusini özlirige yuqturiwalghan. Qalghanliri bolsa jinsi munasiwet, qan sélish, qan élish, apidin baligha yuqush qatarliq wasitiler arqiliq Eydiz késili wirusini özlirige yuqturiwalghan.

Yéqindin buyanqi xewerlerge asaslan’ghanda ayallar arisidiki Eydizkésili bilen yuqumlanghanlarning sani téz éship, anidin baligha yuqush ehwalimu köpeymekte. Undin bashqa jinsi munasiwet arqiliq Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan’ghuchilar sanimu burunqidin kopeymekte.

Uyghur élidiki we Uyghurlar arisidiki Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan’ghuchilar sanining téz köpiyishining sewepliri nahayti kop we murek bolsimu, biraq ularni towendiki bir nechche tereplerge yighinchaqlashqa bolidu.

1- Hokumetning Uyghur ilidiki eydiz mesilisige yiterlik kongul bolmesliki we ehmiyet bermesliki. Uyghur ilidiki tunji Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchi gerche 1995-yili bayqalghan bolsimu, biraq hokumet taki 2000-yillargha qeder bu jehette xewer qilmighan, hem shundaqla eydiz kisilining aldini ilish jehette alahide meblex silish, teshwiq qilish qatarliq xizmetlerni ilip barmighan. Bolupmu Uyghur tilidiki teshwiqat matiryalliri nahayti kem bolghan.

Bates Gill we Song Gangning <> digen maqalisida Junggo hokumitining taki yiqinqi yillargha qeder Uyghur ilidiki eydiz kisilining aldinish ilishi uchun yuquri derijide exmiyet bermigenligi we keng kolemde ixtizadi meblex salmighanlighi dokilat qilinghan.

2-Uyghur ilidiki Eydiz kisilining aldini ilish xizmitige yiterlik ixtizadi mexlex salmasliq, yaki silinghan meblexning jahida ishlitilmesliki tupeylidin Uyghur ilidiki eydizning aldini ilish xizmiti yiterlik bolmasliq, yaki unimi bolmasliq. Netijide Uyghur ilidiki we Uyghur arisidiki eydiz wirusi bilen yuqumlan’ghuchilarning sani uzluksiz tiz suret bilen kopiyish.

2007-yili 1-ayning 23-kuni Tengri Tagh tor bitide ilan qilinghan bir maqalida ixtizadning kemlikidin Uyghur ilidiki eydizning aldini ilish xizmitining qiyinchiliqqa uchirawatqanlighi, Uyghur ilidiki eydizning aldini ilish xizmiti uchun her yili eng towen molcherde 400 miliyun xelq pulining kirekligi, gerche hokumet meblex salghan bolsimu, biraq 80% yiqin nahilerde ixtizadi sewep tupeylidin eydizning aldini ilishqa munasiwetlik hichqandaq estelerning bolmighanlighi dokilat qilinghan.

3- Qanun tüzümning mukemmel bolmasliqi, bezi qanun ijra qilghuchilarning chirikliki we qanunning toluq ijira qilinmasliqi. Hemmimizge melum bolghinidek qanunda zeherlik chékimlikni élip sétish we pahishe bilen shughullunush qanunsiz dep éniq belgilengen bolsimu, biraq zeherlik chékimlik satquchilarning mutleq köp qismining tighishlik qanuniy jawabkarliqqa tartilmasliqi we shundaqla zeher chekkuchilerning kunsayin kopiyishi, pahishliq ishlirining unumluk konturul qilinmasliqi, hazir putun Junggoda, jumlidin Uyghur ilida eng ighir boliwatqan ijtimayi mesililerning biri bolup, bu eydiz kisilining Uyghur ilida we Uyghurlar arisida keng kolemde tarqilishigha asasi seweplirining biri bolmaqta.

Bates Gill we Song Gangning <> digen maqalisida bayan qilishiche 2005-yili putun Junggodiki tizimge ilinghan zeher chekkuchilerning sani 1.16 miliyun bolup, 2004-yiligha nisbeten 100 ming adem kopeygen. Uyghur ilide bolsa tizimgha ilinghan zeger chekkuchilerning sani 25664 yetken, emili san 180 ming bolushi mumkin iken. Uyghur ilidiki bu zeher chekkuchilerning 69.5% zeherni bilektin okul qilip urushqa adetlengen bolup, ularning ichide 61.2% bir yingnini ortaq ishlitidiken.

Bu maqlida 2005-yili putun Junggoda texminen 5 miliyun ademning pahishliq kessipi bilen shughullinidighanlighi, ularning ichide 127 ming ademning eydiz wirusi bilen yuqumlanghanlighi dokilat qilinghan.

4- Uyghur élidiki turaqsiz kishilerning künsayin köpiyishi. Hokumetning pilanliq we pilansiz kochmen yotkesh we gheripni ichish siyasitining netijiside kopligen kochmenler Uyghur iligha iqip kirgen bolup, bu kishilerning turmush, turalghu jay, we ixtizadi kirim, kisel kourunush qatarliq jehetlerdiki turaqsizliqi, we ulargha bolghan bashqurushning sistimilashmighanlighi tupeylidin, eydiz kisilining aldini ilish xizmiti qiyinliship, eydiz kisilining Uyghur ilidiki tarqilish ehwalli tiximu murekkepleshken we tiz bolghan.

Bates Gill we Song Gangning <> digen maqalisida Junggodiki kochmenler sani 1995-yili 53.5 miliyun bolghan bolsa, 2004-yiligha kelgende 140 miliyungha yetkenligi, 2020-yiligha barghanda 300 ~ 500 miliyun ariliqida bolidighanlighi dokilat qilinghan. Ichkirdin Uyghur iligha kelgen kochmenlerning hokumet sitatistikisidiki sani 1995-yilidin 2000-yilighiche bolghan 5 yil ichide 2.5 miliyun bolup, yiqinqi yilarda Uyghur iligha kochmen bolup kelgenlerning omumi sani 5, 6 miliyungha yetken. Undin bashqa her yili texminen 600 ming waqitliq kochmen Uyghur iligha paxta yighiwilish uchun kilidiken.

5- Ixtisadning tereqqiy qilishigha egiship, ishsizliq mesilisining kunsayin ighirlishishi we bay-kembeghellik perqining chongiyishi. Bu netijide bir qisim kishiler zeherlik chékimlikni élip sétish we pahishe bilen shughullunushtek her xil qanunsiz ishlarni oz kessipige aylanduriwalghan.

6- Kishilerning exlaq-pezilet we diniy étiqad ölchimining töwenlishi, yashlar arisidiki exlaq-pezilet terbiyening kem bolushi we diniy étiqadning suslishishi.

7- Yashlarning jemiyetke we kelgüsige bolghan ishenchining töwenlishishi we ümidsizliki, bolupmu bashqilar teripidin aldan’ghan, ziyankeshlikke uchrighan yashlarning jemiyetke bolghan ghezep nepritini chiqirish üchün, jinayi yollargha méngip, bashqilargha ziyan salidighan ishlarni qilishi.

8- Ata-anining balilargha bolghan terbiyesining ajizlishi, eneniwi ata- ana we bala munasiwetlirining suslishishi, ata anilarning boplupmu yash ata anilarning kopunche waxtini xizmet we ijtimayi paliyetlerge serip qilip kitip, balilargha serip qilidighan waxtining kunsayin azlap kitish, balilarning nime oylap, nime qiliwatqanliqigha alahide ehmiyet bermesliki.

9- Kishilerning jeherlik chékimlikning, eydiz kisilining shexsige, ayilige we jemiyetke élip kélidighan ziyinigha bolghan tonushining töwen bolushi we uninggha sel qarishi.

10- Mutleq köp sandiki kishining Eydiz késili toghrisida héchqandaq chüshenchige ige emesliki, Eydiz késilining qandaq tarqaydighanliqidin, shexis, ayile, jemiyetke qandaq ziyanlarni élip kélidighanliqidin héchqandaq xewersizliki, ularning özini qandaq qoghdashni bilmeslikidin.

Qandaq qilghanda Eydiz késilining Uyghur élide keng kölemlik tarqilishini ünümluk kontrol qilghili bolidu?

Eydiz késilining Uyghur élide téximu keng kölemde tarqilishining aldini élish we uni ünümlük kontrol qilishta, uning Uyghur élide téz tarqilishigha seweb bolghan zeherlik chékimliklerni we pahishchiliqni nuqtiliq qilip kontrol qilish we töwendiki usul tedbirlerni qollinish kérek.

1. Teshwiqatni kücheytish we barliq ünümlük usul-charilerni qollinip, pütün xelqni eydiz késilige munasiwetlik sawatlardin xewerdar qilish kérek. Eng muhimi hokumet bu jehette alahide meblex silishi, gumanliq kishilerni heqsiz tekshurup, bir tutash dawalash siyasitini yolgha qoyushi kirek.

2. Hökümet qanuniy tüzümni mukemmelleshtürüshi we saghlamlashturushi, qanun ijra qilghuchilar arisidiki chiriklikni tügitish, zeher sodisi bilen shughullan’ghanlarni qattiq jazalishi we zeherlik chékimlikning jem’iyette yamrap kétishni qattiq tizginlishi kérek.

3. Zeher chekküchilerge hergiz yumshaq qolluq qilmasliq, kontrol qilish bilen dawalashni birleshtürüp, ularning zeherdin baldurraq qol üzüshige yardem bérish kérek.

4. Zeher chekküchiler arisida bir yingnini ortaq ishlitishning ziyinini we xetirini teshwiq qilish, kishilerning taziliq éngini yuqiri kötürüsh kérek.

5. Pahishe ishlirini qattiq kontrol qilish kérek. Jinsiy munasiwet qilghanda özini qoghdash wasitilirini qollinish kérek. Her bir er ayal oz ahilisige sadiq bolup, ozimizning en eniwi exlaq pezilitimiz we diniy itiqadimiz boyiche ish qilishmiz kirek.

6. Bay-kembeghellik perqini töwenlitip, xizmet pursitini ashurush kérek. Kochmenlerni muhapiq konturul qilish kirek.

7. Kishilerning exlaq pezilet ölchimini yuqiri kötürush, dinning kishiler qelbidiki orni we küchidin toluq paydilinip, meschit we diniy sorunlarda keng kölemde teshwiq qilish kérek.

8. Mekteplerde meyli bashlan’ghuch we ottura mekteplerde bolsun, zeherning jem’iyetke we ailige élip kélidighan ziynini teshwiq qilish, bu jehettiki terbiyeni kücheytish kérek.

9. Ata-anilar balilirigha köprek waqit serp qilishi, balilirining néme oylawatqanliqigha köngül bölüshi, ular bilen bolghan héssiyatni kücheytishi we öz’ara ishench peyda qilish kérek. Shundaqla balam téxi kichik, zeher dégen nersini bilmeydu démey, 5 yil 10 yildin kéyinki ishlarni közde tutup, kichik waqtidin tartip terbiyeni küchaytish kérek.

Hemmimizge melum, balilargha bolghan terbiyeni qanche kichik bashlighanda, uning unimi shunche yaxshi bolidu, bala chongayghansiri bashqilarning terbiyesini anche anglimaydighan, ozi oylighan boyiche ish qilidighan bolidu. Kopunche ata anilar balilirining yishini tixi kichik dep qarap, eydiz kisili we yaki zeherlik chikimlik toghursida ballirigha unche kop sozlep ketmeydu, bu jehette barllirigha kichik waxtidin bashlap terbiye ishleshke ehmiyet bermeydu. U balilar osup yitilip, melum yashqa barghanda, bashqilarning terbiyesini anche anglap ketmeydu, we asanla yaman ademlerning arqisigha kirip, zeherlik chikimlik we pahishe ishlirigha chitilip qalidu. Shunga eydiz kilining aldini ilishni her bir atta ana oz ahilisi bilen biwaste munasiwetlik uzun muddetlik wezipe dep qarap, bu jehette balilargha kichigidin bashlap terbiye ilip birishini umut qilimen. Balilar milletning kelgusi. Biz ularning rohi we jismani jehettin saghlam osum yitilishige kapaletlik qilghinimidila, andin ular milletning heqiqi kelgusi bolalaydu.

10. Pütün jem’iyettiki her bir insan bu ishqa bolghan mes’ulyetni üstige élip, millitimizning kelgüsi üstide bash qaturushi we uningha köngül bölüshi kérek.