Wednesday, November 30, 2011

2011-Yilliq Dunya Eydiz Kuni



2011-Yilliq Dunya Eydiz Kuni Munasiwiti Bilen

Dr. Memet Emin

Eydiz kisilidin qandaq saqlinish toghursidiki uchur we bilimlerni putun dunya miqyasida keng kolemde teshwiq qilish meqsitide Dunya Sehiye Teshkilati her yili 12-ayning 1-kunini Dunya Eydiz Kuni qilip biketken bolup, 2011-yili 12-ayning 1-kuni bolsa 24-qitimliq Dunya Eydiz Kuni hisaplinidu.

1985-yili Junggoda tunji qitimliq Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin taki 2011-yili 9-ayghiche, putun Junggodiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 4344593 yetken, ularning ichide 166207 adem eydiz kisilige tereqqi qilip, jemi 88223 adem eydiz kisili tupeylidin hayatidin ayrilghan.

2011-yili 1-aydin 10-ayghiche 10 ay ichide yingidin eydiz virusi bilen yuqumlanghanlarning sani 45749, eydiz kisilige tereqqi qilghanlarning sani 30303, eydiz kisili bilen olup ketkenlerning sani 16338 yetken.

1995-yili Uyghur ilide tunji qitimliq Eydiz kisili wirusi yeni bilen yuqumlan’ghuchi bayqalghandin 2011-yilghiche bolghan 16 yil ichide, Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani ademni chochutkidek suret bilen kopiyip, hokumetning 2011-yili 11-ayning 30-kuni ilan qilghan xeweirige asaslanghanda, 2011-yili 9-ayning 30-kuni putun Uyghur ilidiki Eydiz kisili wirusi (HIV) bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 35 ming 398 ge yetken. Ularning ichide 6897 adem eydiz kisilige tereqqi qilghan we 4777 adem eydiz kisili sewebidin olup ketken.

Eydiz yeni AIDS digen soz Engilizchidiki “Acquired Immunity Deficiency Syndrome” digen sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, Uyghurche Adem bedining immiyunut kuchi (yeni kiseldin saqlinish kuchi) ning zehminilishi we yaki kem bolishi sewibidin kilip chiqqan her xil kisellikler toplimi digen menide.
Eydiz kisilini peyda qilghuchi viris HIV bolsa Engilizchidiki “Human Immunodeficiency Virus” digen sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, Uyghurchida Insanlar Immiyunut Kemliki Virusi digen menada.

EYDIZ kisili virusi yeni HIV kishiler arisida oz ara yuqushning asasliq yollirini towendidek bir nechche tereplerge yighinchaqlashqa bolidu.
1. Zeherlik chikimlik chekkuchiler arisida bir yingnini ortaq ishlitish arqiliq yuqush
2. Jinsi munasiwet arqiliq yuqush
3. Apidin baligha yuqush (tughut we emitish jeryanida)
4. Qan silish, qan ilish we her xil tibbi meshghularlar arqiliq yuqush
5. Chach, saqalni ustur bilen alghanda tire zexmilinish

Shuni tekitlep otushke erziduki towendiki ehwallarda Eydiz kisili virisu yeni HIV kishiler arisdia oz ara yuqmaydu.
1. Normal alaqe qilishtin (korushush, quchaqlishish)
2. Ter we sholgeydin
3. Su we yimek ichmektin
4. Adettiki turmush boyumliridin
5. Munchida yuyunush we su uzush kolchigide su uzushtin

Adem eydiz kisili wirusi yeni HIV bilen yuqumlanghandin kiyin texminen 1 yildin 10 yilghiche bolghan mezgilni bashtin kechurgendin kiyin, andin Eydiz kisilige tereqqiy qilidu, bu mezgil Eydiz kisilining yoshurun mezgili dep atilidu. Eydiz kisili wirusi bilen yuqumlinip, tixi Eydiz kisilige tereqqiy qilmighan u kishiler Eydiz kisili wirusini ilip yurguchiler yaki eydiz kisili wirusi bilen yuqumlanghuchilar dep atilidu. Adette Eydiz kisili wirusini ilip yurguchiler yaki eydiz kisili wirusi bilen yuqumlan’ghuchilarda alahide kisel alamiti bolmaydu, biraq bashqilargha yuqturushning ihtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. Adem Eydiz kisilige giriptar bolghandin kiyin adette hichqandaq dawalash ilip barmighanda, yirim yildin 2 yilghiche omur koreleydu. Bir qisim kishiler bolsa tiximu qisqa waqit ichide olup kitishi mumkin. Eydiz virusi bilen yuqumlanghuchilar eger ozining yuqumlanghanlighini baldur bayqisa we derhal unumluk dawalash ilip barsa, Eydiz kisilge terqqi qilish suretini astilatqi, omurini uzatqili, hetta bashqilargha yuqturup qoyush ihtimalliqini towenletkili bolidu.

新疆维吾尔自治区艾滋病感染者或超6万例

新疆维吾尔自治区艾滋病感染者或超6万例

http://www.sina.com.cn 2011年12月01日01:19 亚心网

  亚心网讯(记者 夏莉涓)2011年12月1日是第24个世界艾滋病日,通过“行动起来,向‘零’艾滋迈进”的主题宣传,希望通过各方的努力,达到艾滋病的零新发感染、零 相关死亡、零歧视。随着《自治区艾滋病防治条例》的颁布以及中央、自治区1.5亿元的专项资金投入,我区本年度获得治疗的艾滋病患者较去年增长 38.9%,防治效果已经初步显现。

  11月30日,记者从自治区卫生厅了解到,截至2011年9月底,我区累计报告艾滋病病毒感染者35398例,其中艾滋病病人6897例,死亡 4777例。全区估计感染者人数已超过6万例。疫情分布于全区14个地(州、市)的94个县(市、区),其中伊犁州直、乌鲁木齐市、阿克苏地区、喀什地 区、和田地区和吐鲁番地区的艾滋病病毒感染者人数占全区总数的91%,传播方式以性传播和共用针具注射毒品为主。

  2010年10月我区颁布《自治区艾滋病防治条例》,将全区14个地、州、市纳入自治区艾滋病防治工作委员会,全面打响全区艾滋病防治攻坚战。 今年,自治区政府发布《关于进一步加强艾滋病防治工作的通知》,投入中央艾滋病防治专项经费约1亿元、自治区专项资金近5000万元用于艾滋病防治工作。 截至9月底,全区43个县市区开展抗病毒治疗工作,累计治疗艾滋病病人数较2010年增加38.9%。针对孕产妇“逢孕必检”工作全面铺开,91.7%的 孕产妇接受艾滋病抗体检测,艾滋病病毒感染孕产妇已接受药物阻断、咨询随访、人工喂养等综合干预服务。

  目前 全区共设立31个社区药物维持治疗门诊,累计收治海洛因成瘾者万余名;安全套推广活动覆盖全区88个县市;男男性行为人群干预范围扩大至24个县(市、区);全区建立艾滋病筛查实验室251家,5个疫情严重地区可自行开展病毒载量检测。

  截至2011年10月底,我国累计报告艾滋病病毒感染者和病人434459例,其中病人166207例、死亡88223例。2011年1至10月报告感染者45749例、病人30303例、死亡16338例。

  据联合国艾滋病规划署、世界卫生组织和卫生部联合专家组评估,截至2011年底,估计我国存活艾滋病感染者和病人78万。目前,我国已发现的感染者和病人存活34.6万。也就是说,目前还有大约56%的感染者尚不知情。

  根据联合专家组评估,截至2011年年底,估计我国存活艾滋病病人15.4万人;2011年新感染4.8万人,死亡2.8万人。

  从全球来看,我国的感染者和病人数约占全球的2%,仍属于低流行国家。

  联合国艾滋病规划署发布的《2011年世界艾滋病日报告》显示,全球防治艾滋病进展显著,2010年新增艾滋病病毒感染者人数及艾滋病相关疾病致死人数均降至各自高峰期以来的最低水平。

  据统计,截至2010年年底,全球共有3400万名艾滋病病毒感染者,较2001年增长17%。不过,随着近年抗逆转录病毒疗法在中低收入国家 不断普及,2010年全球新增艾滋病病毒感染者270万,较1997年高峰期下降21%。同时,艾滋病相关疾病致死人数也由2005年高峰期的220万人 减至180万人。

  东欧地区新增感染者人数仍在上升,目前东欧和中亚地区有150万艾滋病病毒携带者,其中有16万人是2010年新增的感染者,比上年的新增感染者多3万人。东欧正成为欧洲乃至全球抗击艾滋病的新“战场”。

Tuesday, November 29, 2011

Jonggoda Eydiz bilen yuqumlanghanlar 780000 yetken

Jonggoda Eydiz bilen yuqumlanghanlar 780000 yetken

Dr. Memet Emin


Her yili 12-ayning 1-kuni Dunya Eydiz Kuni bolup, shu munasiwet bilen Jonggo hokumiti Jonggoda Eydiz virusi bilen yuqumlanghanlarning eng yingi sanliq melumatlirini ilan qilip kelmekte.

11-ayning 29-kuni ilan qilghan sanliq melumatlargha asaslanghanda putun Jonggoda Eydiz virusi (HIV) bilen yuqumlanghanlarning molcherdiki sani 780000 gha yetken bolup, hazir hayat bolghanlar ichide Eydiz virusi bilen yuqumlanghanlarning tizimliktiki sani 346000 yetken. Yeni bu Eydiz virusi bilen yuqumlanghuchilar ichide texminen 56% kishi ozining Eydiz virusi bilen yuqumlanghanlighini tixi bilmeydiken.

Junggoda hazir hayat bolghan Eydiz bimarlirining sani texminen 154000 bolup, bu san putun dunyadiki Eydiz bimarlirining 1/50 teshkil qilidiken.

Junggoning 11-niji 5 yilliq pilanda Jonggodiki Eydiz virusi bilen yuqumlanghanlar bilen Eydiz kisilige giriptar bolghanlar sanini 1.5 miliyun ichide konturul qilish iken.

我国现有艾滋感染者和病人估计为78万

2011年11月30日06:21

http://roll.sohu.com/20111130/n327354868.shtml

据新华社北京11月29日电(记者吕诺 胡浩)据联合国艾滋病规划署、世界卫生组织和卫生部联合专家组评估,截至2011年底,估计我国存活艾滋病感染者和病人78万。目前,我国已发现的感染者和病人存活34.6万。也就是说,目前还有大约56%的感染者尚不知情。

  根据联合专家组评估,截至2011年底,估计我国存活艾滋病病人15.4万。据了解,我国艾滋病感染者和病人数约占全球的五十分之一,仍属于低流行国家。经过多方面努力,已经实现了“十一五”规划将艾滋病病毒感染者和病人数控制在150万以内的目标。

  作者:吕诺 胡浩

Saturday, November 26, 2011

Xinjiang AIDS attack rumor denied

Xinjiang AIDS attack rumor denied

Global Times | November 18, 2011 00:47
By Huang Jingjing

Both public security and health authorities on Wednesday refuted a rumor claiming that a large group of HIV/AIDS carriers had infiltrated large cities and intended to transmit the virus by contaminating food sources.

The rumor, that went viral, claimed that some 20,000 HIV-positive sufferers from the Xinjiang Uyghur Autonomous Region had gone to major cities across the country and laced restaurant food with their blood.

It said those attackers were incited by separatists and terrorists, and warned people to not eat Xinjiang food.

"The Ministry of Public Security and the Ministry of Health (MOH) have confirmed the threat. Several people in Henan Province have been infected," the rumor claimed.

The MOH rebutted the rumor Wednesday, saying that the virus can be transmitted only through blood, sexual contact and pregnancy.

"People will not be infected with the virus through drinking, eating or sharing tableware, and there is no case either in China or abroad in which people were infected in this way," the ministry said.

On the same day, the Xinjiang Public Security Bureau (XPSB) also refuted the rumor, saying their investigation had turned up not a shred of evidence to corroborate it.

Li Li, a deputy director with the XPSB publicity office, told the Global Times that authorities had not discovered the origin of the rumor and no arrests had been made.

Yi Jinfeng, an owner of a halal restaurant in Chaoyang district, Beijing, told the Global Times that his business had not been affected so far.

"The rumor is a joke for people who know about HIV/AIDS prevention," Yi said.

However, it still made some people uncomfortable.

"I received the message from my mother. I knew it was groundless after reading it, but my mother was concerned and asked me to not eat in street restaurants," Li Xujun, 28, an IT engineer in Beijing, told the Global Times.

A similar rumor circulated in the country in early 2008, which was then refuted by the Urumqi health bureau.

Peng Xiaohui, a vice secretary-general of the World Association of Chinese Sexologists, told the Global Times that the rumor could cause panic among those who lack awareness of the disease.

"Someone must have started the rumor to cause a stir by taking advantage of these people's poor knowledge and fear of the disease," Peng said, adding that authorities need to further raise people's awareness of AIDS prevention.

Wang Sixin, a law professor at the Communication University of China, speculated that the rumor could be cooked up by some hostile groups.

"They might intend to cause panic and instability, as the rumor could not only stir discrimination and misunderstanding toward HIV/AIDS patients, but also stir up ethnic tensions," Wang said.

Xinjiang was hit by two terrorist attacks this summer. On July 20, police shot 14 rioters who had attacked a police station in the city of Hotan. Less than two weeks later, four suspects were shot dead by police in the city of Kashgar after they mowed pedestrians down in a truck.

In July 5, 2009, a riot in Urumqi left 197 people dead and more than 1,600 others injured. The riot was confirmed as a premeditated crime orchestrated by separatists from outside the country.

Ministry of Public Security figures issued in 2007 showed that terrorist forces in and outside Xinjiang had led to 260 terrorism attacks in China and overseas in the past decade, killing over 160 people and injuring over 440 others.

In 2002, the UN Security Council added the East Turkestan Islamic Movement to its list of terrorist groups.

Apart from speculation of a terrorist plot, the rumor also highlighted social problems in China caused by faulty information online.

According to the Computer Information Network and Internet Security, Protection and Management Regulations enacted in 1997, any person spreading rumors will be fined a maximum of 5,000 yuan.

Li Leping, a deputy chief procurator from Changzhou People's Procuratorate of Jiangsu Province, told Legal Daily that the current legal punishment for such acts is too light compared to the losses and impact caused.

The State Council Information Office also vowed to firmly crack down on online rumors.

"Such rumors are cancer to the Internet and the society. To clear them up needs joint efforts from the whole society," the office said in a statement on September 30.

Zheng Yi and Zhu Shanshan contributed to this story

http://www.globaltimes.cn/NEWS/tabid/99/ID/684593/Xinjiang-AIDS-attack-rumor-denied.aspx

Knowledge, Attitude and Practice Regarding HIV/AIDS among University Students in Xinjiang

Knowledge, Attitude and Practice Regarding HIV/AIDS among
University Students in Xinjiang

Namaitijiang Maimaiti (Corresponding author)
United Nations University –International Institute for Global Health
Universiti Kebangsaan Malaysia Medical Center
Jalan Yaacob Latiff, Bandar Tun Razak, Cheras
56000 Kuala Lumpur, Malaysia
Tel: 6-03-9171-5394 E-mail: nmu998@yahoo.com
Khadijah Shamsuddin
Department of Community Health, Faculty of Medicine
Universiti Kebangsaan Malaysia
Jalan Yaacob Latiff, Bandar Tun Razak, Cheras
56000 Kuala Lumpur, Malaysia
Anwar Abdurahim & Nurungul Tohti
Xinjiang University
No 14, Ghalibiyat Road, 830048 Urumqi City, Xinjiang, China
Rena Memet
Xinjiang Medical University
No8 Xinyi Road, Urumqi City 830054 Xinjiang, China

Abstract

Objective: The aim of this paper is to assess the level of knowledge on HIV/AIDS and its risk factors, attitude towards HIV/AIDS and AIDS patients and its transmission, and to identify high risk behaviors associated with HIV/AIDS among university students in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region. Methodology: A cross–sectional survey was conducted among students enrolled in two universities, the Xinjiang University (XU) and Xinjiang Medical University (XMU). Data was collected using validated self-administered standardized questionnaire on knowledge, attitude and practice regarding HIV/AIDS among 200 students from XU and 200 students from XMU who agreed to participate in the study Result: Among the 400 students who participated in the study, the mean knowledge score was 19.3 +5.5 and their knowledge score ranged from 2 to 30. Two hundred and ninety eight (74.5%) students had knowledge score above 15. Mean knowledge scores were significantly higher among males (p=0.04), those who majored in medical courses (p= 0.01), those in the final year of study in university (p=0.04) and by ethnicity, among Han Chinese (p=0.00). However only 33.3% of the students had positive attitude towards HIV/AIDS and patients with HIV/AIDS. Mean attitude scores were not significantly different by sex, study major, year of study or ethnicity. With regards to high risk behaviors associated with HIV transmission, 15.8% of these students had at least one risk behavior related to unprotected sexual exposure. High-risk behavior was significantly higher among males (p=0.03) and first year students (p=0.03). Conclusion: Our study found most Xinjiang university students had good knowledge, but negative attitude towards HIV/AIDS and HIV/AIDS patients, and 15% of them reported having at least one high-risk behavior related to sex and unprotected sex. Thus HIV/AIDS health education efforts should be intensified to change attitude and practice among university students in Xinjiang especially among female students, newly enrolled students, and among the Uyghur and other minority students.

www.ccsenet.org/gjhs
Global Journal of Health Science Vol. 2, No. 2; October 2010

Sunday, June 5, 2011

Eydiz (AIDS) Tarixidiki 30 Yil

Eydiz (AIDS) Tarixidiki 30 Yil


Dr. Memet Emin


30 yil ilgirki bugunki kunde yeni 1981-yili 6-ayning 4-kunide tunji AIDS kisili Amerkining Los Angeles sheheride bayqalghan bolup, bu yil 6-ayning 4-kuni tunji AIDS kisili bayqalghanliqigha 30 yil bolghan kun.

Bu 30 yil ichide jemi putun dunyada texminen 60 milyun adem AIDS kisili bilen yuqumlunup, texminen 30 milyun adem AIDS kisili bilen olup ketken.

Yiqinda Birleshken Dowletler Teshkilati, Helqara Sehye Teshiklati putun dunyada AIDS kisili bilen yuqumlanghanlarning nisbiti burunqidin 25% towenligenlikini ilan qilghan bolsimu, biraq bu towenlesh asasliqi Amerka, Yawropa qatarliq AIDS eng deslepte tarqalghan we ixtizadi tereqqi qilghan gherip dowletlirige merkezleshken bolup, Asiya, Afriqidiki tereqqi qiliwatqan dowletlerde we Sheriqi Yawropadiki burunqi kominist dowletlerde AIDS kisili yenila tiz surette kopeymekte.

Bolup tunji AIDS kisili bayqilip 14 yildin kiyin andin AIDS kisilining puriqi yitip barghan Uyghur yurtida bolsa, bu kisel yenila tiz suret bilen kopiyip, 2010- Yili 9-ayning 30-kuni ilna qilghan dokilatta Uyghur ilidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlrning tizimliktiki sani 32532 yetken. Emili san bolsa 65000 bilen 97000 arisida bolushi mumkin.

Bu 30 yil ichide AIDS kisilige munasiwetlik qandaq ozgurushler boldi?

Buni bir ikki ighiz soz bilen teswirlesh nahayti qiyin, shundaq bolsimu, men towende bu toghursida ozemning toplighan matiryallirimgha asasen bu 30 yil ichide AIDS kisili bilen munasiwetlik ozgurushlerni towendikilerge yighinchaqlap otmekchimen.

1981-yili 6-ayning 5-kuni California University Los Angeles Tarmaq Mektiwi Tibbi Merkizi (University California Los Angeles Medical Center) diki Dr. Michael Gottlieb, Kisel Bolush we Olush Nisbiti Heptilik Dokilati (Morbidity and Mortality Weekly Report, on June 5, 1981) digen jornalda tunji qitimlik AIDS kisili toghursida dokilat ilan qildi. U chagha AIDS kisili digen uqum tixi mewjut emes bolup, Dr. Michael Gottlieb bu ghelte kiselni burun ezeldin korup baqmighan bir kisellik supitide Amerkining kisellikni konturul qilish organi (CDC) gha dokilat qilghan. Bu ghelte kiselge giriptar bolghan tuni kishi Michael isimlik 31 yashliq hijiqiz (oxshash jinsiliq munasiwet qilghuchi) bolup, bu dokilatta uning bilen oxshash kiselge giriptar bolghan 5 hijiqiz tunji qitimliq AIDS kisili supitide dokilat qilinghan.

1981-yili 12-ayda neshir qilinghan Yingi Engiland Jornali (The New England Journal of Medicine in December) da AIDS kisili toghursida tunji ilimi maqala ilan qilinghan. Bu maqalida bu ghelite kiselning bir xil virus kelturup chiqarghanliqi we bu virus bilen yuqumlanghan kishilerning immunut kuchi ighir derijide zexmige uchurap, ghelite opke yallughi qatarliq her xil pursetperes yuqumlunushqa we ghelite osmige giriptar bolidighanliqi tepsile teswirlengen.

1981-yili 12 -ayghiche jemi 121 kishining bu xil ghelite kisel bilen olup ketkenligi dokulat qilindi. Hem shundaqla Engiliyede bu xil ghelite kiselge giriptar bolghan tunji kishi dokilat qilindi.

1982-yili 7-ayning 27-kuni, bu ghelite kiselge burun ishlitip kelgen Hijiqizlar Bilen Munasiwetlik Immunut Kuchi Kemlik Kisili (Gay-Related Immune Deficiency ) digen bu isimning ornigha AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) yeni Kiyin Kilip Chiqqan Immunut Kuchi Kemlik Kisili digen isim resmi birildi.

1982-yili 12-ayda bir kichik bala tunji qitim qan silish sewebidin AIDS kisilige giriptar boldi. Bu balining qan silish arqiliq AIDS virusi bilen yuqumlinishi, kishilerning bu kiselge bolghan tonushida yeni bu kiselni peqetla hijiqizda bolidighan kisel dep qarishining ozgurushige sewep boldi.

1982-yili, Italiye, Biraziliye we Kanadada tunji AIDS kisilige giriptar bolghanlar dokilat qilindi.

1983-yili 1-ayda Firansiyelik alim Dr. Françoise Barré-Sinoussi hijiqiz kiselning limfa tugunchisidin bir xil virusni ayrip chiqti, we bu virusqa LAV (lymphadenopathy associated virus) yeni limfa tugunchisi kisili virusi dep nam berdi.

1983-yili 3-ayda Amerkida tunji qitim Qan Teqdim qilghuchilargha nisbeten AIDS virusi toghursda tekshurush ilip birish qarari (Blood donor screening guidelines) maqullandi.

1984-yili 4-ayning 23-kuni Amerkiliq doxtur Dr. Robert Gallo AIDS kisilining peyda bolush sewebini yeni bu ghelite kiselni bir xil virusning kelturup chiqarghanliqini bayqap chiqti, we bu virusqa HTLV-III (human T-lymphotropic virus type III) dep nam berdi.

1985-yili Xittayda tunji AIDS kisilige giriptar bolghuchi bayqaldi.

1985-yili 3-ayning 2-kuni Amerka FDA qan teqdim qilghuchilarda AIDS kisilining bar yoqliqini tekshurushte ishlitidighan tunji antibody (KANG TI) testiqlidi.

1986-yili AIDS kisili dep atalghan bu ghelite kiselni kelturup chiqarghan virusqa tunji qitim HIV (human immunodeficiency virus) yeni Insanlarning imiyunut kuchi kemlik virusi dep nam birildi.

1986-yili Hindistanda we Sovit Itipaqida tunji AIDS kisilige giriptar bolghuchi bayqalghanliqi dokilat qilindi.

1986-yili 1-ayning 14-kuni Amerkida AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 1 miliyungha yetkenliki ilan qilindi.

1987-yili AIDS kisilini dawalashta ishlitidighan tunji dora AZT sinaq qilip ishtilishke testiqlandi.

1988-yili 12-ayning 1-kuni tunji qitim Birleshken Dowletler Teshkilat teripidin Dunya AIDS Kuni qilip bikitildi.

1991-yili putun dunyada AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 10 milliongha yetti, Amerkida bolsa 1 miliyun adem AIDS kisili bilen yuqumlunup, 36000 ademning bu kisel tupeylidin olup ketkenligi dokilat qilindi.

1992-yili AIDS kisilini kop xil dora bilen dawalash sinaq tereqqiside bashlandi.

1993-yili Amerkida AIDS kisili bilen yilda olup ketkenlerning sani 43000 gha yetti, we AIDS kisili 25 yash bilen 44 yash arisdikilerning olup kitishidiki asasliq sewebke aylandi.

1995-yili Uyghurlar arisidiki tunji AIDS yuqumdari dokilat qilindi.

1996-yili putun dunyada tuni AIDS bayqalghandin buyan AIDS kisili bilen olup ketkenlerning omumi sani 6.5 miliyungha yetti.

1996-yili Amerka hokumitining AIDS kisilini tetqiq qilish we uning aldini ilishqa ajaratqan chiqimi 4.5 miliyart dollargha yetti.

1998-yili tunji AIDS vaksinisi dunya keldi.

1998-yili Amerkida yilda AIDS bilen olup kitidighanlarning sani 17000 gha towenlidi.

1998-yili Rosiyediki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 360000 gha yetti.

1999-yili AIDS kisili Jenubi Asiyada shiddet bilen kopiyishke bashlidi.

1999-yili Amerka hokumitining AIDS kisilini tetqiq qilish we uning aldini ilishqa ajaratqan chiqimi 6.9 miliyart dollargha yetti.

2000-yili putun dunyada 70- yildin buyan, 1981-yili bayqalghan we 1982-yili AIDS kisili dep atalghan bu ghelite kisel bilen olup ketkenlerning sani 21.8 miliyungha yetkenligi ilan qilindi. (Eskertish, gerche tunji AIDS kisili gerche 1981-yili bayqalghan, yeni kishiler teripidin tonulghan bolsimu, biraq undin burunmu bu xil kisellik mewjut bolup, AIDS kisili kishiler teripidin tonulghandin kiyin, uningdin burun shuninggha oxshash ghelite kisel bilen olup ketkenlerghe nisbeten qayta tekshurup ilip birish arqiliq, AIDS kisili bilen burun olup ketkenlerning sanini melum dahire ichide iniqlap chiqqan)

2000-yiligha kelgende, AIDS kisilining tarqilishi Jenubi Afriqa dowletleride eng ighir bolup, Jenubi Afriqidiki 7 dowlette AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlunush nisbiti 20% yetken.

2000-yili Dunya Sehye Teshkilati AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning 15-20% qan silish arqiliq ozilirige bu virusni yuqturiwalghanliqini ilan qildi.

2001-yili Birleshken Dowlet Teshkilati putun dunyada bir yil ichide 5 miliyun kishining yingidin AIDS kisili viruisi yeni HIV bilen yuqumlanghanlighini, jemi yuqumlanghuchilar sanning 40 miliyungha yetkenligini, bu yuqumlanghuchilar ichide 16 miliyunning Afriqa dowletliride, 6 miliyun Junubi Asiya dowletliride ikenligini, putun dunyada bolsa bir yil ichide 3 miliyun ademning AIDS kisili bilen olup ketkenligini, ularning ichide 2.3 miliyun kishining Saharaning junubidiki Afriqa dowletliride ikenligini, bir ilan qildi.

2001 yili Sheriqi Yawropa we Rosiyada bir yil ichide yingidin AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlar sani 250000 gha yetken.

2002-yili Amerka Pireziden Bush Afriqa we Otura Amerka dowletlirdiki AIDS kisilini konturul qilish uchun 5 yil ichide 15 miliyart dollar pul ajiratqanlighini ilan qildi.

2002-yili 11-ayda Xittay hokumiti ilan qilghan AIDS kisili toghursida sanliq melumatta, shu yili 9-ayning axirghiche, Uyghur ilidiki AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlarning tizimlikitiki sani 6833 yetken, shundaqla AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlarning kopligi jehette Yunnendin qalsa 2-orunda turghan dep ilan qildi.

2003-yili Xittay hokumiti ilan qilghan xewerde, 2003-yili 6-ayghiche (tunji AIDS kisili bayqalghandin kiyinki 18 yil ichide), putun Xittayda texminen 1 miliyun 20 ming kishi AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghan, 200 ming kishi AIDS kisili tupeylidin hayatidin ayrilghan dep ilan qilghan.

2004-yili putun dunayadiki AIDS kisili virusi yeni HIV yuqumdarlirining 95% tereqqi qiliwatqan namirat dowletlerge toplashqanlighi ilan qilindi.

2004-yili ilan qilghan xewerde, 1981-yili tunji AIDS bayqalghandin hazirgha qeder putun dunyada bu kisel bilen olup ketkenlerning sani 20 miliyungha yetkenligi ilan qilindi.

2005-yili putun dunyada AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlarning omumi sani eng yuquri pellige yetken, yeni putun dunyada hayat bolghan AIDS yuqumdarlirining sani 40.3 miliyungha yetken bolup, ularning yirimini ayallar igelligen.

2007-yili AIDS vaksinisining meghlup bolghanliqi ilan qilindi.

2007-yili 12-ayning 1-kunidiki Dunya AIDS kunide Helqara Sehye Teshkilati putun dunyadiki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlar sanining 33.2 miliyungha towenligenlikini ilan qildi.

2009-yili Birleshken Dowletler Teshkilati AIDS yuqumlunushning eng yuquri pellisi 1996 yili ikenligini, yeni bir yilda putun dunyada 3.5 miliyun ademning yingidin AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlighini, AIDS kisili bilen olup kitishning eng yuquri pellisi 2004-yili ikenligini, shu bir yilda putun dunyada 2.2 milyun ademning AIDS kisili bilen olup ketkenligini ilan qildi.

2009-yili Birlishken Dowletler Teshkilati putun dunyadiki hayat bolghan AIDS yuqumdarlirining sanining 33.3 miliyun ikenligini, ularning ichide 22.5 miliyunni Jenubi Afriqida, 5 milyungha yiqini Sheriqi we Jenubi Asida, 1.5 miliyuni Sheriqi Yawropada, 1.5 milyuni Shimali Amerka Qiteside, 1.5 miliyun Jenubi Amerka Qiteside ikenligini ilan qilghan.

2009-yili bir yil ichide yingidin AIDS bilen yuqumlanghanlarning sani 2.6 miliyun bolup, yuqumlunush nisbiti eng yuquri bolghan 1996-yiligha nisbeten 23% din artuq towenligen.

2009-yili bir yil ichide 1.8 miliyun kishi AIDS kisili bilen olup ketken bolup, AIDS bilen olup kitish nisbiti eng yuquri bolghan 2004 yildin 20% ge yiqin towenligen.

2010-yili 11-ayning 30-kuni ilan qilghan xewerde, putun Xitaydiki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghan hayat kishilerning tizimliktiki sani 319877 ge, AIDS kisili bilen olup ketkenlerning sani 68315 ke yetkenligi ilan qilindi.

2010- Yili 11-ayning 30-kuni ilan qilghan xewerde, shu yili 9-ayning axirghiceh Uyghur ilidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlrning tizimliktiki sani 32532 yetkenligi ilan qilindi.

2011-yili Birleshken Dowletler Teshkilati, Helqara Sehye Teshiklati putun dunyadiki AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghanlar sanining yuqumlunish nisbiti eng yuquri bolghan yillargha nisebetn 25% towenligenlikini ilan qildi.

2011-yili Birleshken Dowletler Teshkilati hazirdin bashlap 2015-yilighiche putun dunyada AIDS ning aldini ilish uchun 22 miliyart dollar pul kitidighanliqini, uning hazir bar bolghan 16 miliyart dollardin 6 miliyun kop ikenligini, yene ixtizad yitishmeslik ighir ikenligini ilan qildi.

Yuqarqilarni yighinchaqlap eytiqan AIDS tarixidiki bu 30 yil, insanlar AIDS din ibaret bu qorqunushluq ghelite kiselni tunji bayqashtin, bu kiselning putun dunyada tiz tarqilishi, we putun dunya xelqini qorqunush ichige silishi, andin bu kiselge bolghan tonushining uzluksiz tereqqi qilishighagha egiship, bu kiselning bara bara konturul qilinishigha yuzlengen 30 yil. Gherche bu kisel bayqalghan, we putun dunyada bu kiselge taqabil turush uchun izdiniwatqan 30 yildin kiyinki bugunki kunde, bu kiselning tarqilishi putun dunya miqyasida towenleshke bashlighan bolsimu, biraq insanlarning bu kisel ustidin putunley ghalip kilishige we bu kiselni putunley konturul qilishigha nahayti nurghun yillar kirek. Bolupmu ixtizadi tereqqi qilmighan, dawalash esteliri we dawalash sharahiti towen bolghan dolwet we rayunlarda, mangidin yol yenila nahayti uzun we japaliq.